پیام قوی نشست آستانه در تهران برای واشنگتن چیست؟

روسای جمهوری سوریه و ترکیه وارد تهران شدند و با رهبری و سایر مقام‌های ارشد ایران دیدار داشتند، در این میان سفر پوتین به ایران با توجه به شرایط منطقه‌ای و جهانی از چند منظر بااهمیت است، نخست آن‌که ایران بعد از خروج آمریکا از برجام در راستای سیاست نگاه به شرق که امروز در اولویت سیاست خارجی کشورمان قرار گرفته، بیش از هر زمان دیگری به چین و روسیه نزدیک‌تر شده است، امضای توافقنامه 25 ساله با چین که از آن تحت عنوان پیمان همکاری استراتژیک نیز یاد می‌شود و تلاش‌های همزمان ایران برای تصویب قرارداد 20 ساله امنیتی با روسیه که پیش‌نویس‌اش توسط رئیسی در جریان سفرش به مسکو در اختیار روس‌ها قرار گرفت، نشانی است برای توجیه این ادعا. تحلیلگران از منظری دیگر این سفر را بااهمیت قلمداد کرده و می‌گویند مسکو و تهران پس از جنگ اوکراین تلاش داشته و دارند تا روابط اقتصادی‌شان را گسترش دهند، سفر علی صالح‌آبادی در ژوئن 2022 به روسیه و دیدارش با رهبران سیاسی و اقتصادی این کشور برای تحقق موضوعاتی چون سرمایه‌گذاری مشترک، تقویت همکاری پولی و بانکی و برداشتن موانع پیش‌رو، گامی جدی بود برای ارتقای سطح همکاری‌ها در این حوزه. در این میان گروهی از ناظران هم می‌گویند تحریم‌های اعمالی غرب علیه مسکو و تهران، ضورورت همکاری میان دو بازیگر را برجسته‌تر کرده و تهدیدها و منافع مشترک زمینه‌ساز همگرایی دو بازیگر شده است. نکته قابل تامل دیگر آن است که احیای برجام به واسطه کاهش سرمایه سیاسی بایدن در داخل و عدم تحقق خواسته‌های سیاسی ایران تا به امروز در کنار مواضع تند رئیس‌جمهوری آمریکا در جریان تور خاورمیانه‌ای‌اش و همچنین تاکید واشنگتن بر مقوله عادی‌سازی رابطه میان رژیم اسرائیل و عربستان کم‌رنگ‌تر شده و همین مسئله موجب گشته تا ایران در بررسی گزینه‌های پیش رو، سیاست نزدیکی به شرق را در اولویت‌هایش قرار دهد.

سیلی دیپلماتیک
برخی از تحلیلگران با کنار هم قرار دادن گزاره‌ها می‌گویند پایان سفر بایدن که همزمانی نسبی داشت با سفر پوتین به تهران نشان از یک واقعیت محتمل دارد و آن شانس اندک احیای برجام است مگر آن که واشنگتن و تهران در باب موضوعات سیاسی مورد اختلاف‌شان انعطاف بیشتری نشان دهند، در چنین بستری اگر ایالات متحده موضع خصمانه‌تری علیه ایران اتخاذ کند، طبیعتا تهران بیش ار هز زمان دیگر به مسکو نزدیک‌تر خواهد شد. آلن رودزبرگ، کارشناس مسائل بین‌الملل بر این باور است که پوتین به احتمال زیاد از سفرش به تهران به سان فرصتی برای ارتقای موقعیت خود در منطقه و دور زدن سیاست‌های خاورمیانه‌ای بایدن استفاده خواهد کرد و ممکن است که با تقویت روابط نظامی کشورش با ایران، تلاش‌ها و حمایت‌های آمریکا در حمایت از اوکراین را تلافی کند. پس با لحاظ کردن تمایل ایران به خرید برخی از جنگنده‌های روسی، پوتین ممکن است از این سفر برای فروش سلاح به تهران استفاده کند تا به این طریق دو بازیگر اتحاد نوپای خود را به نمایش گذاشته و نافرمانی مشترک‌شان علیه آمریکا را به رخ بکشند. نشست تهران چند روز بعد از پایان سفر خاورمیانه‌ای بایدن آغاز شد؛ سفری که در جریانش، رئیس‌جمهوری آمریکا میهمان رژیم اسرائیل و عربستان بود. جورجیو کافیرو، کارشناس مسائل ژئوپلتیک شاید به درستی گفته که همزمانی تقریبی سفر پوتین به تهران و بایدن به خاورمیانه را می‌توان در چارچوب افزایش تنش‌ها میان شرق و غرب تبیین کرد؛ تنش‌هایی که با شروع جنگ در اوکراین آغاز شده و زمینه‌ساز تعریف ائتلاف‌های تازه خواهد شد.
به باور این تحلیلگر، از آنجایی که جنگ در اوکراین تا به امروز برای روسیه پرهزینه بوده، مسکو به دنبال راهی برای تقویت روابطش با کشورهای غیرغربی است که در تقابل با غرب قرار دارند. در چنین شرایطی طبیعتا نشست تهران پیامی قوی برای واشنگتن دارد؛ بخشی از این پیام با لحاظ کردن این واقعیت که روسیه یکی از طرفین برجام است می‌تواند مرتبط با سرنوشت این توافق باشد. طبیعتا با توجه به موضع تند بایدن در باب احیای برجام و خواسته‌های ایران، طبیعتا رهبران تهران ممکن است که به جای تمرکز بر احیای توافقی که فعلا در دسترس نیست، بر مقوله ابتکار دیپلماسی منطقه‌ای برای مقابله با آثار مخرب سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا و متحدانش متمرکز شوند، در چنین بستری رایزنی‌ها در باب تقویت تجارت با روسیه و ترکیه و استفاده از ارزهای ملی در تعاملات تجاری با مسکو در دستور کار رایزنی‌ها قرار خواهد گرفت.
با این همه نیکول گراجوسکی، پژوهشگر برنامه امنیت بین‌الملل بلفر مدعی است که روسیه و ایران، فارغ از خواسته‌های مشابه در حوزه واردات و صادرات، نمی‌توانند در این زمینه تعاملی جدی داشته باشند چراکه مسکو به واسطه خواسته‌اش مبنی بر افزایش تولید داخلی بعد از جنگ، طبیعتا تمایل کمی به واردات برخی از کالاهای ایرانی خواهد داشت، علاوه بر این، فارغ از تمایل ایران و روسیه برای تعامل‌های بیشتر امنیتی، بعید است که پوتین و رئیسی در جریان این سفر توافق 20ساله را نهایی کنند هرچند انگیزه بیشتری برای تقویت روابط‌شان در قیاس با دهه‌های گذشته دارند.

رقابت در خفا
اردوغان نیز به همراه پوتین عازم تهران شد، آن هم در شرایطی که تنش‌ها میان روسیه و ایران با ترکیه در باب اقدامات ماجراجویانه اردوغان در شمال سوریه موجب شده، تا سه بازیگری که زمانی با برگزاری نشست‌های آستانه، سه ضلع مثلثی ائتلافی را تشکیل داده بودند که هدفش از سرگیری رایزنی‌های سوری- سوری بود؛ حالا درگیر تنش‌هایی نسبی شوند؛ تنش‌هایی در خفا نه عریان. از همین رو طبیعتا در جریان این سفر یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در دستور کار رهبران سه کشور قرار دارد، مسئله سیاست‌های نظامی‌گرایانه ترکیه در شمال سوریه و ماجراجویی‌های آنکارا در منبج و تل رفعت است؛ با این همه به باور گروهی از دیپلمات‌های روس احتمال نیل به راه‌حل دیپلماتیک در باب سوریه دور از ذهن نیست. هرچند الجزیره ادعای دیگری دارد و نوشته به واسطه مواضع متفاوت ترکیه با ایران و سوریه، احتمال از میان رفتن اتحاد نسبی حاکم محتمل است. ترکیه اول ژوئن از آغاز عملیات جدید علیه کردهای سوری خبر داد، خواسته‌ای که مخالفت‌های مسکو و تهران و حتی واشنگتن را به دنبال داشت، فعلا اردوغان اندکی از مواضعش عقب نشسته، با این همه این احتمال بالا است که این عقب‌نشینی تاکتیکی باشد چراکه اردوغان کماکان می‌خواهد منطقه‌ای امنیتی به طول 30 کیلومتر در امتداد منبج و تل رفعت تعریف کند؛ خواسته‌ای که خلاف مواضع ایران و روسیه است.

بحران اوکراین
بحران اوکراین نیز از موضوعاتی است که در دستور رایزنی‌ها قرار دارد، به‌خصوص آن که ترکیه از زمان آغاز درگیری تلاش داشته و دارد تا نقش میانجی را میان روسیه و اوکراین ایفا کند. ناظران با اشاره به روابط پرنوسان ترکیه با روسیه، بر این باورند که ممکن است رایزنی‌ها در این زمینه ظاهرا موفقیت‌آمیز باشد اما نتایج حاصل از آن در عمل شکست بخورد. اردوغان تا به امروز در باب جنگ اوکراین موضعی متناقض اتخاذ کرده، با این همه این حقیقت را نباید نادیده گرفت که آنکارا در حوزه انرژی، دفاع و تجارت رابطه نزدیکی با مسکو دارد و از منظر اقتصادی بر حضور گردشگران و سرمایه‌گذاران روس نیز متکی است. ایران نیز به سان ترکیه موضع معتدلی در این باب داشته با این همه آنچه در ارتباط با ایران امروز در حد یک ادعا رسانه‌ای شده، اظهارات جیک سالیوان مبنی بر خواست روسیه جهت خریداری پهپادهای ایرانی است؛ جنگنده‌هایی که قابلیت حمل سلاح را دارند. بعد از اظهارات سالیوان، سی‌ان‌ان بدون ارائه دلیلی در یک مستند مدعی شده که هیئت روس در ماه گذشته حداقل دو بار از یکی از پایگاه‌های هوایی در ایران دیدار کردند، روسیه فعلا در باب اتهام‌های وارده، سکوت کرده، اما مقام‌های رسمی کشورمان صراحتا این اتهام را رد کردند و گفتند، هیچ کمک نظامی ارائه نخواهد شد چراکه تهران خواهان پایان جنگ است.