جنگ در اوکراین زمینه‌ساز نزدیکی تهران و مسکو شد

رهبران روسیه، ترکیه و ایران در تهران با یکدیگر دیدار کردند؛ دیداری که حداقل از منظر تهران و مسکو نشان از اتحاد و همسویی نظامی بالقوه‌ای دارد و از منظر ژئوپلتیکی نقطه مقابل فعل بایدن و متحدانش در خاورمیانه قلمداد می‌شود. پوتین روز سه‌شنبه به تهران سفر کرد؛ سفری که به ادعای ناظران هدف از آن تلاش برای به نمایش گذاشتن تداوم نفوذ بین‌المللی روسیه در میانه جنگ در اوکراین و انزوای بین‌المللی کرملین است؛ به نوشته وال استریت ژورنال، نشست تهران با حضور اردوغان، پوتین و رئیسی شاید در ظاهر با هدف تمرکز بر مقوله صلح در سوریه برگزار شده، اما مقام‌ها انتظار دارند که رایزنی‌ها میان این سه رهبر تحت شعاع بحران اوکراین قرار بگیرد، از همین رو این احتمال وجود دارد که پوتین از این سفر برای تقویت روابطش با ایران و ترکیه استفاده کند؛ دو بازیگری که علی‌رغم تلاش‌های غرب برای منزوی کردن روسیه هنوز روابط دوستانه‌شان را با این کشور حفظ کرده‌اند. طبیعتا مقوله‌هایی چون امنیت، دخالت احتمالی ترکیه در جنگ اوکراین و نظامی‌گری‌اش در سوریه و همچنین پیشنهاد سازمان ملل مبنی بر از سرگیری صادرات غلات حیاتی اوکراین از طریق دریای سیاه، در دستور رایزنی‌ها قرار گرفته، این در حالی است که ایران و ترکیه به شکلی جداگانه در حوزه‌های مختلف و در راستای همکاری بلندمدت هشت سند همکاری امضا کردند؛ اسنادی که به گفته رئیسی نقطه عطفی است برای ارتقای سطح همکاری و تبادلات اقتصادی دو کشور، همزمان ایران و روسیه نیز یادداشت تفاهمی به ارزش 40 میلیارد دلار را در حوزه مرتبط با پروژه‌های نفت و گاز و در راستای تعمیق همکاری دو بازیگر در زمینه انرژی امضا کرده‌اند.

اتحاد در عین رقابت در بازار انرژی
سفر پوتین چند روز بعد از پایان تور خاورمیانه‌ای بایدن انجام شد؛ سفری که در جریانش رئیس‌جمهوری آمریکا تلاش کرد در میانه رویارویی گسترده میان قدرت‌های جهانی که به واسطه جنگ در اوکراین دامنه‌اش نیز وسیع‌تر شده، بازیگران خاورمیانه را از نزدیک شدن به روسیه و همچنین چین برحذر دارد. علی واعظ، رئیس پروژه ایران و فعال در گروه بحران بین‌الملل در این باره گفت، غرب امروز دیدگاه مشترکی از ائتلاف کشورهای تحریم‌شده‌ای چون، ایران، روسیه، چین و ونزوئلا دارد، چنین دیدگاهی زمینه را برای بازگشت به عقب (سیاست‌های پیشین) هموار می‌کند. از فوریه که حمله روسیه به اوکراین آغاز شد، این دومین سفر پوتین به خارج از مرزهایش و نخستین حضورش در نشستی خارج از حوزه نفوذ تقسیم‌شده‌اش؛ پس از دیدارش از کشورهای کوچک آسیای مرکزی چون تاجیکستان در ماه ژوئن قلمداد می‌شود. پوتین در ساعات ابتدایی ورودش به تهران و حضور در کاخ سعدآباد به همتای ایرانی‌اش گفت، روابط تهران و مسکو با سرعتی خوب در حال توسعه است؛ ما در تلاش برای تقویت همکاری‌هایمان در زمینه مسائل مرتبط با امنیت بین‌المللی هستیم و قادریم سهم قابل توجهی در حل و فصل مناقشه‌ها در سوریه ایفا کنیم.
ناظران می‌گویند هدف پوتین از سفر به تهران فارغ از تنش‌ها در سوریه یا بحران اوکراین و سایر موضوعات و مقوله‌هایی که در دستور کار رایزنی رهبران سه کشور قرار دارد، تعمیق روابطش با تهران به عنوان نزدیک‌ترین شریک خود در منطقه است؛ تهران و مسکو هر دو حامی دولت سوریه هستند و هر دو هدف تحریم‌های اعمالی ایالات متحده هم قرار دارند پس آنگونه که کارشناسان به پولیتیکو گفته‌اند، منافع‌شان همسو با یکدیگر قرار دارد.
میکول گراوسکی، پژوهشگر ارشد روابط روسیه و ایران فعال در مرکز بلفر دانشگاه هاروارد گفته، آنچه از زمان آغاز جنگ اوکراین شاهدش بودیم، تلاش روسیه برای تعریف روابط نزدیک‌تر با ایران و ارتقای تعامل میان دو بازیگر بود. حمله به اوکراین و متعاقبا تحریم‌های اعمالی غرب علیه مسکو، ایران و روسیه را بیش از هر زمان دیگر به یکدیگر نزدیک‌تر کرده است، رهبران دو بازیگر می‌گویند امیدوارند روابط اقتصادی‌شان گسترش یابد؛ هرچند هر دو صادرکننده انرژی هستند و برای به دست آوردن سهم بازار خریدار مشترک‌شان، رقابت می‌کنند. با این همه در طول این سال‌ها، روسیه تلاش کرده تا با سایر بازیگران خاورمیانه مخالف غرب، یا حتی متحدان امنیتی و در عین حال سنتی واشنگتن با دقت و لحاظ کردن احتیاط‌ها روابط نزدیکی را تعریف کند؛ طبیعتا خواسته روس‌ها در برهه‌ای به واسطه هراس متحدان کلیدی آمریکا از کاهش تعهدات واشنگتن نسبت به منطقه بسیار مورد استقبال قرار گرفت، ناشا هال، کارشناس ارشد برنامه خاورمیانه فعال در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌الملل در واشنگتن مدعی است که پوتین این توان را دارد تا به وسعت اقتصاد روسیه و قدرت واقعی‌اش با تکیه بر تغذیه ناامن از سایر کشورها در آنها نفوذ بسیاری داشته باشد؛ ساعاتی پیش از ورود پوتین به تهران، شرکت نفت ملی ایران و گازپروم، شرکت دولتی روسیه، تفاهم‌نامه‌ای به ارزش 40 میلیارد دلار امضا و در چارچوبش بر اجرای پروژه‌های گازی فراساحلی، فرآورده‌های گازی و نفت و تعبیه خطوط لوله گاز گازپروم به عنوان نمادی برای تعمیق روابط‌شان در حوزه انرژی تاکید کردند. علاوه بر این رهبران ایران و روسیه در باب مقوله مرتبط به روابط امنیتی نیز با یکدیگر رایزنی داشتند، این در حالی است که جیک سالیوان اوایل ماه ژوئیه به نقل از دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا مدعی شده بود که دولت ایران در حال برنامه‌ریزی برای ارائه پهپادهای مسلح این کشور به روسیه است؛ ادعایی که صراحتا توسط مقام‌های کشورمان رد شد. ناشا هال در این باب گفته، افشاگری سالیوان (ادعای مشاور امنیت ملی بایدن) می‌تواند تلاشی باشد برای تحریک دشمنان و رقبای ایران در منطقه؛ بازیگرانی چون عربستان سعودی و اسرائیل برای پیوستن به ائتلاف تعریف شده توسط آمریکا جهت حمایت از اوکراین و تقابل با روسیه.

فرصتی کلیدی در اختیار اردوغان
فعلا ترکیه در دو زمین بازی می‌کند؛ این بازیگر با تکیه بر سیاست خارجی انعطاف‌پذیر و دیپلماسی متعادلی که به آن متوسل شده، ضمن حفظ روابط دیپلماتیک، تجاری و نظامی قوی‌اش با غرب به‌خصوص با اروپا، روابط خود را با دولت‌های خودکامه عرب و اسرائیل هم ترمیم کرده و تلاش دارد تا با این گروه از بازیگران تعامل تجاری‌اش را افزایش دهد. این کشور همزمان با فروختن پهپادهای مسلح به اوکراین، با اعمال تحریم‌ها علیه روسیه مخالفت می‌کند و همچنین خواهان ورود روبل روسیه به بازارهایش است. آنکارا تا به امروز میزبانی دو دور رایزنی‌های ناموفق در باب اوکراین را عهده‌دار بوده تا به این طریق از میزان شکاف‌ها میان غرب و روسیه بکاهد، ناظران می‌گویند اردوغان در سودای آن است که در قامت میانجی زمینه را برای توافق صلح اوکراین و روسیه هموار نماید، گفته می‌شود رئیس‌جمهوری در نشست تهران تلاش دارد تا توافق پیشنهادی مورد حمایت سازمان ملل برای از سرگیری صادرات حدود 20 میلیون تن غلات اوکراینی از طریق دریای سیاه را که فعلا به واسطه مسدود شدن بنادر، در اختیار نیست، اجرایی کند، تا به امروز نمایندگان روسیه، اوکراین و ترکیه در باب خطوط کلی طرحی برای حمل غلات به توافق دست یافته‌اند؛ در همین راستا یکی از مقام‌های غربی به وال‌استریت ژورنال گفته که دیدار اردوغان با پویتن در نشست تهران، فرصتی کلیدی برای متقاعد کردن رهبر روسیه جهت تایید این توافق است. حالا به واسطه رایزنی‌های روسای جمهوری ترکیه و روسیه این احتمال بالا است تا نشست دیگری به زودی در باب ایجاد کریدورهایی جهت انتقال غلات برگزار شود.  به گفته وزیر دفاع ترکیه در نشست بعدی، قرار است طرفین در باب این طرح تصمیم نهایی‌شان را اتخاذ کنند. نشست تهران در قالب نشست‌های آستانه برگزار شد؛ نشست‌هایی که برای تحقق صلح در سوریه از سال 2017 توسط ترکیه، روسیه و ایران تعریف شد و به واسطه‌اش تهران، مسکو و آنکارا توانستند صلح نسبی را در سوریه برقرار کنند، فعلا اردوغان در ماه‌های اخیر تهدید کرده که مواضع شبه‌نظامیان کرد مستقر در شمال سوریه را هدف حملاتش قرار خواهد داد؛ عملیاتی که صرفا زمینه‌ساز بی‌ثباتی بیشتر در سوریه و آواره شدن ده‌ها هزار سوری خواهد شد، با این همه ناظران بر این باورند که هرگونه ماجراجویی از جانب ترکیه به واسطه استقرار نظامیان روسیه در سوریه به تایید مسکو نیاز دارد، فعلا مقام‌های ایران به ترکیه در این باره هشدار داده‌اند و در نشست اخیر صراحتا به اردوغان اعلام کردند که هرگونه تحرک نظامی در شمال سوریه قطعا برای این کشور جنگ‌زده، ترکیه و کل منطقه خطراک خواهد بود.