یک روز پس از آن که روسیه و اوکراین به توافق مهمی در مورد از سرگیری صادرات غلات دست یافتند
مسکو بندر کلیدی اودسا را هدف حملات موشکی قرار داد. آیا پوتین مانع توافق می‌شود؟

مهتا معرفت، خبرنگار و مترجم سازندگی_توافق استانبول در زمینه از سرگیری صادرات غلات اوکراین، برای سفره‌های محقر و شکم‌های گرسنه جهان خبر خوبی است و اگر اجرایی شود، به سیاستمداران کشورهای گرسنه هم اجازه می‌دهد نفسی تازه کنند. بازارهای جهانی بلافاصله به خبر اعلام توافق بین روسیه و اوکراین واکنش نشان دادند و در نتیجه، قیمت جهانی گندم به پایین‌ترین سطح خود از زمان وقوع جنگ میان روسیه و اوکراین رسید.
بر اساس این توافق، شناور‌های اوکراینی کشتی‌های حامل غلات را از میان آب‌های مین‌گذاری شده در اطراف بنادر هدایت می‌کنند. روسیه پذیرفته که هنگام تردد این کشتی‌ها آتش‌بس را رعایت ‌کند. ترکیه قول داده کشتی‌ها را بازرسی می‌کند تا نگرانی روسیه در مورد قاچاق سلاح برطرف شود. این توافق همچنین مسیر صادرات غلات و کود از روسیه از طریق دریای سیاه را هموار می‌کند که برای کشاورزی جهان اهمیت زیادی دارد.  دبیرکل سازمان ملل در استقبال از این توافق گفت:«ازسرگیری صادرات غلات اوکراین برای این کشور جنگ‌زده و برای کشورهایی که در معرض گرسنگی و خطر قحطی قرار دارند، حیاتی است.» اوکراین چهارمین صادرکننده غلات در جهان است و در عین حال ۴۲ درصد از روغن آفتابگردان، ۱۶ درصد ذرت و ۹ درصد گندم جهان را هم تولید می‌کند. این همه ماجرا نیست و صادرات گندم روسیه که بزرگ‌ترین صادر کننده جهان به شمار می‌رود به میزان زیادی کاهش یافته است. روسیه و اوکراین بیش از 50 درصد گندم اروپا و 40 درصد گندم آفریقا را تأمین می‌کنند. برخی برآوردها نشان می‌دهد جنگ به کمبود ۳۰ میلیون تن غذا در آفریقا منجر شده که این مسئله باعث افزایش ۴۰ درصد قیمت مواد غذایی در سراسر این قاره شده است. این کمبودها در خیلی از کشورها منجر به اعتراض عمومی شد. از جمله در سریلانکا که رئیس‌جمهوری این کشور را وادار به استعفا کرد. یمن نیز که سالانه بیش از یک میلیون تن گندم از اوکراین وارد می‌کند، در حال حاضر به شدت با کمبود گندم مواجه است. سوریه نیز یکی دیگر از واردکنندگان بزرگ گندم از اوکراین است که در حال حاضر با مشکل افزایش قیمت نان دست و پنجه نرم می‌کند.

حتی ایران نیز که به نوعی شریک سیاسی روسیه به شمار می‌رود، به دلیل وقوع جنگ اوکراین ناچار به بازنگری در سیاست‌های یارانه‌ای خود شد تا قاچاق گندم و آرد یارانه‌ای را متوقف کند. اگر این توافق پابرجا بماند و اوکراین بتواند صادرات غلات را از سرگیرد و روسیه نیز بتواند کود مورد نیاز کشاورزی جهان را مثل گذشته تأمین کند، شاید بتوان امیدوار بود که قدری از التهابات بازارهای جهانی بخوابد.
نه‌تنها کشورهای آفریقایی که کشورهای اروپایی نیز به شدت به گندم و غلات روسیه و اوکراین نیاز دارند و در صورت رفع موانع صادرات، خیلی از کشورها برای تأمین نان مورد نیاز خود دغدغه کمتری خواهند داشت.

ابر قهرمان توافق؟
رجب طیب اردوغان که علاقه دارد نام خود را در جدول سیاستمداران اثرگذار جهان حفظ کند، با هدف از سرگیری صادرات غلات اوکراین، با رؤسای جمهوری روسیه و اوکراین مذاکره کرد. آقای اردوغان که این روزها زیاد بین کشورهای منطقه رفت‌وآمد می‌کند؛ در حال تلاش برای رفع موانع صادرات غله اوکراین است که اگر به نتیجه برسد، جهانی را از نااطمینانی کمبود غلات و تشدید گرسنگی نجات خواهد داد. زمانی که روسیه و اوکراین برای بازگشایی مسیر صادرات غلات اوکراین به توافق رسیدند، رئیس‌جمهوری ترکیه چهره یک ابرقهرمان را داشت. اردوغان که در کنار دبیرکل سازمان ملل متحد نشسته بود، گفت: «این معامله که ترکیه همچون میانجی عمل کرد، به نفع کل بشریت خواهد بود.» دولت جو بایدن از این توافق استقبال کرد، توافقی که می‌تواند بحران جهانی غذایی را که با حمله روسیه به اوکراین و محاصره بنادر آن تشدید شده است، کاهش دهد. از زمان حمله روسیه به اوکراین، ترکیه نقش میانجی را میان کی‌یف و مسکو بر عهده گرفته و اردوغان این بار می‌خواهد در نقش یک ابر قهرمان برای سفره‌های مردم ظاهر شود. رئیس‌جمهوری ترکیه هفته گذشته از ولادیمیر پوتین خواست که از ایجاد یک کریدور برای صادرات غلات اوکراین با سازمان ملل متحد همکاری کند.

حمله موشکی به توافق
با این حال تنها یک روز پس از آن که اوکراین و روسیه به توافق مهمی در مورد از سرگیری صادرات غلات دست یافتند، روسیه بندر کلیدی اودسا را هدف حملاتی موشکی قرار داد. این حملات به تردیدها در مورد عملی شدن این توافقنامه که با میانجی‌گری ترکیه و سازمان ملل روز گذشته در استانبول به دست آمد، دامن زده است. به نظر می‌رسد از سرگیری صادرات غلات از بنادر دریای سیاه پس از امضای این توافق‌نامه ممکن است طولانی‌تر از چیزی باشد که سفره‌های خالی و شکم‌های گرسنه انتظار دارند.
این نا‌اطمینانی حتی قبل از شلیک موشک‌های روسی به بنادر اوکراین وجود داشت و اکنون تشدید هم شده است.

شلیک به سبد نان
اوکراین یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان غلات در جهان است به گونه‌ای که از این کشور به عنوان سبد نان اروپا یاد می‌کنند. داده‌های رسمی نشان می‌دهد که غلات یک‌پنجم مجموع صادرات اوکراین را تشکیل می‌دهد. اما از زمان تهاجم روسیه به اوکراین، کی‌یف نتوانسته از بنادر دریایی خود برای صادرات میلیون‌ها تن غلات در انبار استفاده کند. این کشور تنها توانسته حدود یک‌سوم غلات صادراتی‌اش را به خارج عرضه کند. حمله روسیه همچنین باعث جهش شدید بهای مواد غذایی شد، به همین دلیل این توافق برای رفع انسداد از بنادر اوکراین یک گام اساسی در حل مشکل خواهد بود. ورود حدود ۲۰ میلیون تن غلات به بازارهای جهانی می‌تواند به میزان زیادی از التهابات بکاهد.  کاهش شدید صادرات غلات از اوکراین باعث شده است که قیمت‌های مواد غذایی در جهان به صورت بی‌سابقه افزایش یابد و نگرانی‌های زیادی در مورد امنیت غذایی جهان ایجاد شده است. این اقدامات در حالی صورت می‌گیرد که کشورهای زیادی به خاطر کمبود غلات و افزایش تورم اقلام غذایی در جهان با تنش سیاسی مواجه شده‌اند. سریلانکا یکی از این کشورها بود که به خاطر کمبود شدید غلات با شورش توده‌ها مواجه شد که منجر به استعفای رئیس‌جمهوری این کشور شد.

موشک‌های روسی مانع توافق می‌شوند؟
تنها یک روز پس از آن که اوکراین و روسیه به توافق مهمی در مورد از سرگیری صادرات غلات دست یافتند، روسیه بندر کلیدی اودسا را هدف حملاتی موشکی قرار داده است.
این حملات به تردیدها در مورد عملی شدن این توافقنامه که با میانجیگری ترکیه و سازمان ملل روز گذشته در استانبول به دست آمد، دامن زده است.
براساس این توافق، روسیه پذیرفته بود که به هیچ کشتی باری حمله نکند، اما به نظر می‌رسد این کشور چندان به تعهد خود پایبند نمانده است.
اوکراین روز شنبه اعلام کرد که نیروهای روسی چهار موشک کروز کالیبر به اودسا، بزرگترین بندر اوکراین، شلیک کردند.این فرماندهی در بیانیه‌ای که در صفحه فیس‌بوک خود منتشر کرد، نوشت:«دو موشک توسط نیروهای پدافند هوایی سرنگون شد و دو موشک به تأسیسات زیرساخت بندری اصابت کرد». این اولین بار از زمان آغاز جنگ است که بندر اودسا هدف قرار می‌گیرد. محکومیت این اقدام از سوی اوکراین سریع بود. «اولگ نیکولنکو»، سخنگوی وزارت خارجه این کشور در فیس بوک، نوشت که با این حملات، رئیس جمهور روسیه، به صورت آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه «آب دهان» انداخته است آن هم پس از اینکه این دو «تلاش زیادی برای رسیدن به این توافق انجام دادند». معاون سخنگوی دبیرکل سازمان ملل این حملات را محکوم کرد و در بیانیه‌ای گفت که اجرای کامل توافقنامه «ضروری» است.
موج انفجار موشک‌هایی که به بندر اصابت کرد از کیلومترها دورتر احساس می‌شد، اگرچه دقیقاً مشخص نبود که کجا اصابت کرده‌اند. این بندر عظیم در امتداد ساحل دریای سیاه اودسا مایل‌ها امتداد دارد و سیلوهای نقره‌ای رنگ غلات که در چندین مکان مختلف قرار دارند در آنجا دیده می‌شوند. مشخص نیست که این حملات چه هدفی را مورد حمله قرار داده‌اند و اینکه آیا زیرساخت‌های غلات مورد هدف قرار گرفته است یا خیر. به گفته یک مقام ارشد سازمان ملل، روسیه ممکن است از نظر فنی این قرارداد را نقض نکرده باشد، زیرا متعهد نشد از حمله به بخش‌هایی از بنادر اوکراین که مستقیماً برای صادرات غلات استفاده نمی‌شوند، اجتناب کند. اگر اهداف نظامی در این نزدیکی وجود داشته باشد، روسیه ممکن است در تلاش برای بهره‌برداری از آن باشد.با این حال، به نظر می‌رسد که خسارت بسیار زیاد باشد و «میکولا سولسکی»، وزیر کشاورزی این کشور، گفت: این حملات بر تلاش‌های اوکراین برای صادرات غلات تأثیر می‌گذارد. او در یک مصاحبه تلفنی گفت: «اگر به یک بندر حمله کنید، به همه چیز حمله می‌کنید. شما از زیرساخت‌های مشابه برای نفت و غلات استفاده می‌کنید. این بر همه چیز تأثیر می‌گذارد - مهم نیست به چه چیزی ضربه می‌زنی». سولسکی افزود که برخی از زیرساخت‌های تخریب شده «برای پردازش تمام واردات مهم بود» اما گفت اوکراین به گونه‌ای پیش می‌رود که گویی معامله غلات همچنان اجرایی می‌شود. او تصریح کرد: «ما درک می‌کنیم که هنوز با روسیه جنگ داریم. توافق ما با سازمان ملل و ترکیه بود نه با روسیه». از سوی دیگر آنتون گراشچنکو مشاور وزیر کشور اوکراین، گفت که حملات روسیه باعث 10 انفجار در اودسا شد و حملات به بندر هم باعث آتش‌سوزی شده است. وی در یادداشتی نوشت: «این حمله نشان می‌دهد که روسیه چگونه به مسئولیت خود در برابر تضمین صادرات مطمئن غلات اوکراین انجام می‌دهد». وی افزود: «اکنون نه‌تنها غرب، بلکه چین و سایر کشورهایی که پوتین برای کاهش فشار تحریم‌ها روی آنها حساب کرده، می‌دانند که به هیچ‌وجه نمی‌توان به پوتین اعتماد کرد. حتا یک ذره». روز جمعه، مقامات دولت بایدن ابراز تردید کرده بودند که روسیه به تعهدات خود برای عبور امن کشتی‌ها از دریای سیاه عمل نمی‌کند.

موانع از سرگیری صادرات غلات
به نظر می‌رسد از سرگیری صادرات غلات از بنادر دریای سیاه پس از امضای این توافق‌نامه ممکن است طولانی‌تر از چیزی باشد که سفره‌های خالی و شکم‌های گرسنه انتظار دارند.‌
این نا‌اطمینانی حتی قبل از شلیک موشک‌های روسی به بنادر اوکراین وجود داشت و اکنون تشدید هم شده است. در حال حاضر برای اطمینان یافتن تجار از ایمنی مسیر عبور کشتی‌های باری، ممکن است چند هفته زمان ببرد. ضمن این‌که شرکت‌های کشتیرانی به تضمین‌هایی نیاز دارند تا به آن‌ها اطمینان دهد که کشتی‌های آن‌ها می‌توانند به سلامت از مسیرهای پرخطر دریایی عبور کنند.
پس از حمله روسیه به اوکراین، هزینه بیمه کشتی‌هایی که وارد دریای سیاه می‌شوند،‌ افزایش یافت. برخی از کمپانی‌های بیمه ۵ تا ۱۰ درصد از ارزش کشتی را برای یک سفر دریافت کرده‌اند.نیل رابرتز از انجمن صنعت بیمه لویدز لندن می‌گوید این توافق باید به معنای هزینه‌های کمتر باشد. او همچنین گفت: «این توافق به ما امیدواری می‌دهد که بتوان غلات را از بنادر اوکراین خارج کرد و تجارت دوباره فعال شود».
۳۰ درصد صادرات غلات اوکراین از طریق سه بندر در دریای دانوب در جنوب شرق این کشور صورت گرفته است. کی‌یف همچنین تلاش دارد تا غلات خود را از طریق ۱۲ مسیر مرزی با کشورهای اروپایی به خارج عرضه کند، اما در این مسیرها تراکم زیادی ایجاد شده و کشنده‌های حامل غلات باید روزها منتظر بمانند. میکولا هورباچوف، رئیس انجمن تولیدکنندگان غلات اوکراین به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت که زیرساخت‌های اروپا توانایی انتقال چنین مقداری از غلات را ندارد.
هورباچوف افزوده است که دهقانان اوکراین نیز با سرنوشت مبهمی مواجه‌اند و این بحران بسیاری از آن‌ها را به ورشکستگی خواهد کشاند. به گفته او این دهقانان با دشوارترین وضعیت از زمان استقلال این کشور در سال ۱۹۹۱ مواجه خواهند بود.