هشدارهای عیسی کلانتری دبیر پیشین ستاد احیای دریاچه ارومیه
توجهات را به وضعیت خطرناک این دریاچه معطوف کرد

معصومه رضایی، گروه اجتماعی_ سخنان دیروز عیسی کلانتری دبیر پیشین ستاد احیای دریاچه ارومیه بازتاب‌های وسیعی داشت و توجهات را به خشک شدن این دریاچه معطوف کرد. سخنان او در کنار هشدارهای مسعود تجریشی و محمد درویش که در میزگرد سایت انصاف‌نیوز شرکت کرده بودند این سوال را پیش کشید که آیا مقامات مسئول متوجه وخامت اوضاع دریاچه ارومیه و تاثیرات زیست‌محیطی و امنیتی بر کل کشور هستند

عیسی کلانتری در این میزگرد می‌گوید: «اگر دریاچه ارومیه اصلاح نشود، پیامد امنیتی خواهد داشت. دریاچه ارومیه احیا نشود، هیچ حکومتی نمی‌تواند در کشور دوام بیاورد. شما نمی‌توانید برابر سیل مهاجرت میلیون‌ها نفر مقاومت کنید. ولی دریاچه ارومیه باید با آب حوزه خودش احیا شود.» کلانتری کمتر از یک ماه پیش از عضویت در ستاد دریاچه ارومیه برکنار شد.

کلانتری در روزهایی این هشدارها را داده است که به‌گفته مسئولان، بزرگ‌ترین دریاچه داخلی آب شور کشور نفس‌هایش به شماره افتاده است؛ البته اگر بتوان مانند گذشته از صفت تفضیلی «بزرگ‌ترین» برای این دریاچه استفاده کرد زیرا فقط در یک سال گذشته 60 سانتی‌متر سطح آب دریاچه ارومیه کاهش یافته است. آن‌هم نه‌فقط به دلیل گرمای هوا و کم‌بارشی که در یک سال گذشته نفس محیط‌زیست کشور را بند آورده است. زیرا آن‌طور که مسئولان می‌گویند، بی‌توجهی به حق‌آبه بزرگ‌ترین دریاچه آب شور کشور هم، در کوچک و خشک شدن دریاچه بی‌تاثیر نبوده است.

در این میان، رئیس پیشین سازمان حفاظت از محیط‌زیست، تنها فردی نیست که پیامدهای خشک شدن دریاچه ارومیه را فراتر از یک مساله محیط‌زیستی عنوان کرده است؛ همین دیروز علی زنجانی، نماینده نقده و اشنویه در تذکری شفاهی در مجلس گفت: «دریاچه ارومیه نفس‌های آخر خود را می‌کشد، در ارائه بودجه باید تسریع شود وگرنه بحران ایجاد خواهد شد. تنها دو ماه دیگر فرصت انجام کار عمرانی وجود دارد.»
اما درحالی‌که مسئولان مشغول هشدار دادن هستند، دریاچه ارومیه در حال جان کندن است و آنچه از تصاویر ماهواره‌ای برمی‌آید، سطح عرصه آبی دریاچه ارومیه نسبت به سال گذشته ۳۱ درصد کاهش یافته و به‌نظر می‌رسد که این عدد نشان‌گر این است که سطح آب دریاچه ارومیه نسبت به پارسال، به یک‌سوم خود کاهش یافته است.
در این میان ستادی که با عنوان ستاد احیای دریاچه ارومیه سال 1394 و در دوران ریاست‌جمهوری حسن روحانی به‌راه افتاد و توانست موفقیت‌هایی هم در این زمینه به‌دست آورد، حالا با تغییر دولت و احتمالا رویکردها نسبت به حفاظت از محیط‌زیست دیگر نمی‌تواند رسالت خود را در راستای حفظ این دریاچه ارزشمند به‌نتیجه برساند.

اما چه شد که دریاچه ارومیه به اینجا رسید؟ دریاچه ارومیه از اواسط دهه ۱۳۸۰، شروع به خشک شدن کرد و بنابر آمار بین‌المللی تا سال ۲۰۱۵ میلادی، حدود ۸۰ درصد از مساحت آن خشک شده بود؛ پس از آن در قالب برنامه عمران سازمان ملل در ۱۳۸۴ طرح حفاظت از تالاب‌های ایران که یک طرح بین‌المللیِ هفت‌ساله با مشارکت سازمان محیط‌زیست و همراهی وزارت جهاد کشاورزی،‌ نیرو و کشور، با بودجه‌ای معادل 7/12 میلیون دلار بود، قرار گرفت.
سپس در داخل کشور هم تشکیل ستاد احیای دریاچه ارومیه در اولین جلسه هیات‌دولت در سال ۱۳۹۲ مطرح و مقرر شد دریاچه ظرف مدت ۱۰ سال از ۱۳۹۴ تا 1404 به تراز اکولوژیک خود برسد. در این سال‌ها بارندگی‌ها و اقداماتی چند، همچون لایروبی رودخانه‌ها و رهاسازی آب سدها، بر حجم آب دریاچه ارومیه افزودند و تا حدودی وضعیت دریاچه بهبود یافت.

اما به‌گواه تاریخی نه‌چندان دور، دریاچه ارومیه که قرار بود در قالب طرح‌های ستاد احیا از سال ۱۳۹۴، در مدت ۱۰ سال به تراز اکولوژیک خود برسد، حال بعد از گذشت هفت سال و اجرای طرح‌های متفاوت‌، بحرانی‌ترین روزهای خود را سپری می‌کند؛ البته این بحران از یک‌سال پیش شدت بیشتری گرفته است.
مسعود تجریشی، مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه اردیبهشت‌ماه امسال درباره مصایبی که از یک سال گذشته مانع به نتیجه رسیدن اهداف ستاد احیا شده است، گفته: «‌توافقی با وزارت نیرو برای رهاسازی آب به‌سمت دریاچه انجام شده بود که اگر بارش‌ها طبیعی باشد، حق‌آبه دریاچه ارومیه داده شود و اگر بارش‌ها کم باشد، به نسبت مساوی، آب باقی‌مانده بین دیگر مصارف و مصرف زیست‌محیطی، تقسیم شود. اما در سال گذشته تغییر دولت‌ها و عدم هماهنگی دستگاه‌های اجرایی سبب شد تا حق‌آبه دریاچه، کمتر داده شود. پارسال 92 درصد آب کشاورزی و بیش از 100 درصد آب شرب و صنعت داده شد اما کمتر از 35 درصد حق‌آبه دریاچه ارومیه واگذار شد؛ درحالی‌که بارش‌ها تنها 10 درصد کاهش یافته بود. همین این عوامل سبب شده که هم‌اکنون تراز آب دریاچه ارومیه نسبت به مشابه سال گذشته، 60 سانتی‌متر کاهش یافته است.»

در این میان، تجریشی نیز نسبت به خشک شدن دریاچه ارومیه هشدار داده بود که به‌نظر می‌رسد، این هشدار هم از جنس همان سخنانی باشد که کلانتری درباره مرگ این دریاچه داده است.
مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد احیای دریاچه ارومیه گفته بود: «‌قبلا هشدار داده بودیم که اگر اسفند سال گذشته و فروردین امسال این رهاسازی‌ها انجام نشود، با افت شدید تراز آب دریاچه مواجه شده و در شهریور امسال نیز با کاهش سطح آب، شاهد گرد‌و‌غبار خواهیم بود و برای مردم و اکوسیستم منطقه مشکلات فراوانی ایجاد خواهد شد، اما این رهاسازی انجام نشد.»

با این حال، آن‌طور که از آمار و داده‌ها و اظهارات مسعود تجریشی می‌توان نتیجه گرفت، این است که دریاچه ارومیه تا سال 1400 در حال احیا بوده است اما از یک سال گذشته ورق برمی‌گردد و همه معادلات به‌ضرر جان گرفتن دوباره دریاچه ختم می‌شود.

برهمین اساس، فرهاد سرخوش، مدیر استانی ستاد احیای دریاچه ارومیه اردیبهشت سال 1399 گفته بود: «تراز سطح آب دریاچه در مقایسه با زمان مشابه در گذشته، افزایش یافته و به‌میزان بیش از 77/1271 متر رسیده است و در مقایسه با تراز 49/1271 متری سال 1398 در زمان مشابه با افزایش روبه‌رو بودیم.»
در این میان، در آخرین روزهای اسفند سال 1399، مسعود تجریشی درباره افزایش حجم آب دریاچه ارومیه گفته بود: «‌اقدامات بسیمتری انجام‌شده بیان‌گر افزایش عمق دریاچه به میزان یک متر و ۲۵ سانتی‌متر و افزایش حجم آب آن به چهار میلیارد و ۸۸ میلیون متر مکعب از سال ۱۳۹۳ تاکنون است. یک‌سوم راه را برای احیای کامل دریاچه طی کرده‌ایم؛ هم‌اکنون وسعت دریاچه ارومیه به سه هزار و ۵۲۰ کیلومتر مربع، با یک‌هزار و ۳۶۰ کیلومتر افزایش رسیده است.»

اما درحالی‌که سه سال تا پایان وعده احیای دریاچه ارومیه در سال 1404 باقی‌ مانده است، امیدها به سراب روی گردانده‌اند و شاهد این مدعا نیز سخنان سرپرست مرکز مدیریت هماهنگی و ارزیابی احیای دریاچه است. او تیرماه امسال گفته بود: «‌کاهش سطح تراز دریاچه ارومیه ادامه دارد و احتمال می‌رود تا آخر مهرماه با کاهش سطح تراز، سمت جنوبی دریاچه ارومیه به‌طور کامل خشک شود؛ این امر نشان‌دهنده بازگشت دریاچه به روزهای بحرانی زمان تشکیل ستاد احیای دریاچه ارومیه است.»

حالا با این اوصاف، عیسی کلانتری، رئیس پیشین سازمان محیط‌زیست و عضو سابق احیای دریاچه ارومیه درباره تشدید روند خشک شدن دریاچه ارومیه هشدار داده و گفته است: «اگر دریاچه ارومیه اصلاح نشود، پیامد امنیتی خواهد داشت. اگر دریاچه ارومیه احیا نشود، هیچ حکومتی نمی‌تواند در کشور دوام بیاورد چراکه نمی‌شود در برابر سیل مهاجرت میلیون‌ها نفر مقاومت کرد.»

او همچنین به فرصتی که مسئولان برای جلوگیری از خشک شدن دریاچه ارومیه داشتند، اشاره کرده و گفته است: «‌کارشناسان کشور از اواسط دهه ۷۰ درباره خشک شدن دریاچه ارومیه هشدار داده ‌بودند. تقریبا همه مسئولان کشور با سطحی‌نگری و بدون توجه به هشدارهای کارشناسان به‌سادگی از کنار این هشدارها گذشتند.»

اما دلیل هشدارهای امنیتی که کلانتری داده، چیست؟ او در این مورد گفته: «‌اگر دریاچه ارومیه کاملا خشک شود و از بین برود، شهر تبریز باید تخلیه شود و در صورتی‌که این تخلیه امکان‌پذیر باشد، حداقل ۱۰۰۰ میلیارد دلار هزینه در پی خواهد داشت. میزان نمک موجود در بستر دریاچه ارومیه، ۱۳ میلیارد تن است. اگر دریاچه آب نداشته باشد، ضمن آنکه بخش بزرگی از ساکنان استان‌های هم‌جوار مجبور به کوچ خواهند شد؛ زمستان‌ها نیز حداقل سه تا چهار درجه سردتر و تابستان سه تا چهار درجه گرم‌تر می‌شوند که این هفت، هشت درجه اختلاف دما تمام اکولوژی منطقه را به‌هم می‌ریزد.»

همچنین کلانتری درباره دلایل خشک شدن دریاچه ارومیه گفته است: «‌توسعه سدسازی‌ها و انتقال آب از چاه‌ها، عامل اصلی خشکی دریاچه ارومیه است. موضوعاتی همچون انتقال آب از دیگر مناطق ایران مانند دریای خزر به دریاچه ارومیه، نشدنی و بی‌فایده هستند و آب دریاچه باید از آب‌های حوزه خودش تامین شود.»
اما موضوعی را که کلانتری از آن به‌عنوان مساله‌ای امنیتی و نابود کننده حکومت‌ها یاد کرده، محمد درویش، فعال محیط‌زیست این‌گونه توضیح داده است: «‌یک جریان تجزیه‌طلبی در حوزه آبخیز دریاچه ارومیه راه‌ افتاده است که می‌گوید: «فارس‌ها به‌عمد چشم‌آبی نقشه گربه‌نشان وطن را حذف می‌کنند.» با بررسی اخبار خبرگزاری آناتولی و... متوجه می‌شوید که آنها بر این طبل می‌کوبند که اراده‌ای برای خشک شدن دریاچه ارومیه وجود دارد؛ آنها دنبال این هستند که هم‌وطنان آذری‌زبان را با بقیه مناطق کشور زاویه بدهند. ما نباید تن به این بدهیم که شعله نفاق و دورویی افزایش یابد. ما باید نشان دهیم که دریاچه ارومیه همان‌قدر برای ما ارزش دارد که زاینده‌رود، شادگان، هورالعظیم و... ارزشمند هستند.»