چرایی تغییر جریان جزر‌و‌مدی در خلیج‌فارس

از زمان خروج دونالد ترامپ از توافق هسته‌ای با ایران و هم‌زمان، تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و مواضع منفعلانه ایالات متحده در ارتباط با آن بسیاری معادلات تغییر کرده است. امروز هم‌زمان با افزایش گمانه‌زنی‌ها درباره احیای برجام، کشورهای عربی برای نزدیکی به ایران خیز برداشته‌اند. امارات متحده عربی به دنبال آن است روابط دیپلماتیکش با ایران را در سطوح عالی تعریف کند؛ از همین‌رو، سفیر این کشور در روزهای آینده به تهران می‌رود.

کویت نیز سفیر خود را در تهران مستقر کرده است و عربستان در حال رایزنی مستقیم با ایران است. بدیهی است که امروز شاهد یک خیزش منطقه‌ای هستیم؛ خیزشی که از سیاست‌های هم‌سو با ریاض پیروی می‌کند. به‌نوشته سی‌ان‌ان، مشاور رهبری امارات در توئیترش نوشته که تصمیم برای بازگرداندن سفیر به ایران در راستای جهت‌گیری‌های تازه منطقه‌ای امارات و برای بازسازی پل‌ها، تقویت روابط، به حداکثر رساندن آنچه به اشتراک می‌گذاریم و ایجاد فضایی از اعتماد، تفاهم و همکاری است. در همین راستا، دینا اسفندیاری، مشاور بخش خاورمیانه فعال در گروه بحران بین‌المللی گفته است که کشورهای عرب خلیج‌فارس از سیاست عمل‌گرایانه در ارتباط با ایران پیروی می‌کنند؛ سیاستی که هم بر مولفه مهار تمرکز شده است و هم تعامل. به گفته او، کشورهای عربی متوجه شده‌اند که به تنهایی قادر به تضمین امنیت‌ خود نیستند. بعد از انفعال آمریکا در ماجرای حمله به آرامکو، کشورهای عرب خلیج‌فارس به خوبی یاد گرفتند که امنیتشان بدون تعامل با ایران و تکیه صرف به ایالات متحده محقق نخواهد شد.

سی‌ان‌ان نوشته، روابط ابوظبی و تهران از آن زمان به‌تدریج بهبود یافت و آن‌گونه که رویترز نوشته، امارات اکنون بزرگ‌ترین صادرکننده به ایران است و ماحصل تجارت دوجانبه از ماه مارس به مدت چهار ماه به 4/21 میلیارد دلار رسیده است. عبدالخالق عبدالله، استاد علوم سیاسی در امارات در این‌باره به سی‌ان‌ان گفته که از نظر مالی و تجاری، امارات از کاهش تنش‌های منطقه‌ای بیشترین سود را می‌برد؛ از همین‌رو، در طول بدترین تنش‌های سیاسی میان ابوظبی و تهران، فرآیند تجارت کاهش یافت اما متوقف نشد. در حال حاضر، اگر توافقی میان ایران و آمریکا برای احیای برجام محقق شود، این احتمال وجود دارد که رقابت‌های تسلیحاتی در منطقه تنش‌زای خاورمیانه کاهش یابد. اما کشورهای حاشیه خلیج‌فارس از این بیم دارند که ایران بتواند با لغو تحریم‌ها و دستیابی به میلیاردها دلار از اموال مسدودشده‌اش، نفوذ در منطقه را افزایش دهد. با این همه، ناظران می‌گویند در صورت شکست مذاکرات، تنش‌های منطقه‌ای تشدید خواهند شد؛ از همین‌رو احیا یا عدم احیای برجام، دو سناریویی است که هر دو برای کشورهای عربی خلیج‌فارس نگران‌کننده هستند.

به‌باور اسفندیاری، برای کشورهای خلیج‌فارس بازگشت به توافق هسته‌ای یا عدم بازگشت بدان نتیجه‌ای کمابیش یکسان دارد، چراکه تهران نفوذش در منطقه را گسترش خواهد داد. بنابراین، این گروه از بازیگران در حالی که به دقت رایزنی‌ها را رصد می‌کنند، تلاش‌ها برای بهبود روابط با ایران را نیز افزایش داده‌اند؛ رابطه‌ای که بیشتر جنبه امنیتی دارد. به‌ادعای عبدالله، ایران با توافق یا بدون آن قدرت منطقه‌ای است و تهدیدی برای رقبا. بنابراین یکی از راه‌های مقابله با آن، ادامه رایزنی و یافتن زمینه‌های مشترک برای داشتن روابط نزدیک و حسن هم‌جواری است. ناظران بر این باورند که ازسرگیری روابط دیپلماتیک گرم میان این گروه از دولت‌ها، یک گلوله نقره‌ای نیست؛ با این همه، گام مهمی است. روابط دیپلماتیک، خطوطی ارتباطی هستند که مستقیما تنش‌ها را کاهش خواهند داد و به مقابله با آن کمک می‌کنند. اگر رایزنی نباشد، همکاری بی‌معنا است.