تورم مواد غذایی با کودکان سن مدرسه چه می‏کند؟

مولود پاکروان، نویسنده_ دبیرکل سازمان ملل می‏گوید جهان با «بحران جهانی بی‏سابقه گرسنگی» مواجه است. یونیسف هشدار می‏دهد که زندگی میلیون‏ها کودک زیر پنج سال در وضعیت اضطراری قرار دارد زیرا افزایش قیمت مواد غذایی، شرایط اضطراری انسانی را پیچیده کرده و مدیر برنامه جهانی غذا معتقد است جهان در آستانه «پرتگاه قحطی» است. در حالی که زنگ خطر ناشی از بحران جهانی غذا با شدت هرچه تمام‏تر به صدا درآمده، یک حوزه فراموش‏شده، نگرانی کارشناسان را به‏شدت برانگیخته است: تغذیه کودکان سن مدرسه در کشورهای درحال‌توسعه و جوامع فقیر.

این نگرانی البته، پدیده جدیدی نیست. هر زمان قیمت مواد غذایی افزایش چشمگیری پیدا می‏کند- همان اتفاقی که در سال 2008 افتاد- نوک کوه یخ سوءتغذیه از آب بیرون می‏زند. اما یک اپیدمی ناگوارتر، «گرسنگی کودکان سن مدرسه» است که حالا آموزش میلیون‏ها کودک فقیر را به‌خطر انداخته است. آیا می‏توانید تصور کنید که فرزندتان در یک مدرسه ابتدایی یا دبیرستان نشسته است و با شکم خالی سعی برای یادگیری دارد؟ حتی تصورش هم دشوار و غم‌انگیز است. اما این واقعیتی است که میلیون‏ها کودک در سراسر جهان با آن مواجهند و به‌زودی تشدید هم خواهد شد چراکه تورم مواد غذایی، کاهش رشد اقتصادی، افزایش بدهی‏ها و ریاضت مالی در جهان همچنان ادامه دارد.
هیچ منبع متقنی برای محاسبه مقیاس بحران در کشور ما وجود ندارد.

رسانه‏‌ها می‏نویسند هزینه تهیه لوازم التحریر کلاس اولی‏‌های امسال، چیزی حدود یک میلیون و 200 هزار تومان است. مبلغی که قرار است صرف تنها 17 کالای تحصیلی مانند دفتر، مداد، جامدادی، کوله و چند وسیله کوچک ضروری معمولی‌- و نه گران‌قیمت و لوکس- شود. اما درباره هزینه تغذیه کودکان در مدارس آمار روشنی در دست نیست؛ تنها می‏دانیم که نرخ تورم نقطه‌ای در مرداد ماه ١٤٠١، به عدد 2/52 درصد رسیده است؛ یعنی خانوارهای کشور به طور میانگین 2/52 درصد بیشتر از مرداد ١٤٠٠ برای خرید یک «مجموعه کالاها و خدمات یکسان» هزینه کرده‌اند. از سوی دیگر، در گروه عمده «خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات» بیشترین افزایش قیمت نسبت به ماه قبل (پس از ادویه و چاشنی‌ها)، گروه «نان و غلات» (کیک و بیسکویت) بوده است، یعنی خوراکی اصلی‌ای که اغلب بچه‏ها با خود به مدرسه می‏برند. برای خانواده‏هایی که ترجیح می‌دهند ناهار مدرسه را برای فرزندان خود در خانه تهیه کنند، احتمالا شرایط بدتر خواهد بود زیرا تورم مرغ، گوشت، برنج و روغن برای تهیه یک غذای ساده، همچنان در اوج است.

ساده‌‏تر بگوییم؛ به‌زودی شاهد بچه‏های بیشتری خواهیم بود که گرسنه به مدرسه می‏روند. اگر از پیامدهای این پدیده مطلع باشید، به‌خوبی می‌دانید با چه بحران بزرگی روبه‌رو هستیم. افزایش گرسنگی و فقری که مانع یادگیری می‏شود و کودکان را از کلاس درس بیرون می‏کشد، می‏تواند آنها را وارد بازار کار کند. عجیب نیست که «ILO» به تازگی، نخستین جهش افزایش کار کودکان در دو دهه اخیر را به‌ثبت رسانده است. دختران نیز با خطر مشخصی روبه‌رو هستند. حضور در مدرسه، یکی از موثرترین روش‏های دفاعی در مقابل ازدواج زودهنگام است؛ و این سیستم دفاعی نیز در حال فروپاشی است!

پیامدهای گرسنگی کودکان
تورم مواد غذایی علاوه بر فروشگاه‏ها و رستوران‏ها، به خانواده‏ها و مدارس نیز لطمه زده است. در اغلب کشورها کافه‏های مدارس با تورم فزاینده، کمبود نیروی انسانی و اختلالات زنجیره تامین، دست‌و‌پنجه نرم می‏کنند و این، بسیاری از مدارس را واداشته تا قیمت تغذیه خود را افزایش دهند یا منوهای محدودتری ارائه کنند. اگرچه مدارس برای یافتن راه‌حل‏های نوآورانه با هم رقابت می‏کنند اما میلیون‏ها خانواده ممکن است به دلیل پرداخت هزینه اضافی برای صبحانه یا ناهار فرزندان خود تحت فشار باشند. تغذیه رایگان در اغلب کشورها برداشته شده و در برخی کشورها مانند آمریکا، هزینه ناهار به دو برابر آن در سال 2017 رسیده است.

کارشناسان معتقدند «گرسنگی»، تنها چالش بزرگی است که مدارس به‌زودی با بازگشت کودکان به کلاس‏های درس با آن مواجه می‏شوند. این نگرانی سبب شده دولت‌ها برای کمک به مقابله با بحران به فکر ارائه وعده‏های غذایی رایگان در مدارس بیفتند اما عملی کردن آن چندان هم ساده نیست. در انگلستان برای مثال، یک کودک از هر سه کودک سن مدرسه که در فقر زندگی می‌کند (800 هزار نفر)، با وجود مشکلات خانواده برای تامین مایحتاج زندگی، به دلیل معیارهای محدودکننده دولت قادر به دریافت غذای رایگان مدرسه نیست و دبیران می‏گویند منتظر افزایش تعداد خانواده‏هایی هستند که توانایی تامین غذای مناسب برای فرزندان‏شان را ندارند. گزارش‏ها نشان می‏دهند در کانادا نیز امنیت غذایی بسیاری از خانواده‏های دارای فرزند، به‌ویژه با پایان یافتن برنامه‏های غذایی مدارس در تابستان، به‌خطر افتاده و گرسنگی کودکان با شدت گرفتن تورم، به چالشی بزرگ تبدیل شده است.

محققان مختلفی تاثیر شوک‏های درآمدی گذرا و پیش‏بینی‏نشده را بر شاخص‏های مربوط به تحصیل کودکان در محیط‏های فقیر تحلیل کرده‌اند. اغلب این مطالعات نشان می‏دهند والدین، در صورت بروز شوک منفی یا مواجهه با محدودیت‏های مالی، ناچار می‏شوند مزایای آینده آموزش فرزندان خود را به‌نفع نیازهای مصرفی فعلی‏شان قربانی کنند. بنابراین کودکان برای کمک به درآمد خانوار و کمک به حفظ مصرف فعلی در مدرسه ثبت‏نام نمی‏شوند یا ترک تحصیل می‏کنند. در واقع شوک‏های درآمدی، کاهش قدرت مالی خانواده به دلیل افزایش شدید هزینه‏ها (به‌ویژه تورم مواد غذایی) یا بحران‏های اقتصادی می‏توانند تاثیر قابل‌توجهی بر حضور در مدرسه داشته باشند.

به‌نظر می‏رسد، با بحرانی ناگزیر روبه‌رو هستیم. حفاظت از کودکان در برابر گرسنگی، مستلزم مداخلات سیاسی در بسیاری از حوزه‏هاست اما تحلیل‌گران بر یک اقدام، به‌عنوان پناهگاهی در برابر طوفان گرسنگی، اتفاق‌نظر دارند: «برنامه‏های تغذیه رایگان در مدارس». چنین برنامه‏هایی، کیفیت تغذیه کودکان را بهبود می‏بخشند، میزان ثبت‌نام در مدارس را بالا می‌برند، نرخ ترک تحصیل را کاهش می‏دهند و سبب ارتقای سطح یادگیری می‏شوند. بررسی یک برنامه غذایی در مدارس غنا نشان می‏دهد تغذیه رایگان برای همه کودکان با بهبود نتایج تحصیلی همراه بوده است، ضمن آنکه دختران و کودکانی که زیر خط فقر زندگی می‏کنند، بیشترین منافع را از این برنامه کسب کرده‌اند. شواهدی از طرح غذای ظهر هند‌- بزرگ‏ترین برنامه تغذیه مدارس در جهان- نیز نشان می‏دهد که تغذیه رایگان مدارس باعث افزایش سطح یادگیری و کاهش توقف رشد می‏شود. این اقدامی است که برای محافظت از کودکان فقیر در روزگار تنگنای اقتصادی و تورم سرسام‏آور ضروری به‌نظر می‏رسد.