تخریب گسترده بافت تاریخی شیراز به چه منظور صورت می‌گیرد؟

محمدمهدی کلانتری، پژوهش‌گر دکتری مرمت بناها و بافت‌های تاریخی در دانشگاه علم و صنعت ایران_ با وجود همه تکذیبیه‌هایی که توسط مسئولین کشوری و استانی در مورد تخریب نشدن خانه‌های تاریخی بافت پیرامونی حرم حضرت شاه‌چراغ‌(ع) در طرح توسعه 57 هکتاری انجام شده است، تمام شواهد حاکی از در جریان بودن طرحی برای تخریب بافت تاریخی شیراز است.

بهمن ماه 1400 شاهد اوج‌گیری مخالفت‌ها با تخریب بافت تاریخی شیراز بودیم که به مدت چهار ماه از مهر 1400 و بلافاصله پس از سفر هیات دولت به استان فارس و تصویب مجدد طرح 57 هکتاری توسعه حرم شاه‌چراغ شیراز، انجام شده بود. نقطه اوج مخالفت‌ها که بازتاب رسانه‌ای گسترده‌ای داشت، نامه دکتر غلامحسین معماریان، استاد معماری دانشگاه علم و صنعت ایران به محمدهادی ایمانیه، استاندار فارس و دیگر مقامات استانی و مدیران شهر شیراز مبنی بر توقف کامل طرح تخریب بافت تاریخی شیراز بود. این نامه که با عباراتی نظیر «توسعه شیوه عربستانی را در شیراز متوقف کنید»، «تاریخ و هویت شیراز را نابود نکنید» و «چگونه چند مسئول می‌توانند چنین تصمیمی برای تاریخ شیراز که متعلق به همه مردم است، بگیرند؟» همراه بود، باعث شد روزه سکوت چهار‌ماهه مسئولان کشوری و استانی بشکند و اظهار‌نظرها و تکذیبیه‌های مختلفی بیان شوند.

«محمدهادی ایمانیه» استاندار فارس با بیان اینکه شایعه تخریب تعدادی از خانه‌های ارزشمند بافت تاریخی شیراز هیچ مبنایی ندارد، گفت: «به‌نظر می‌رسد عده‌ای می‌کوشند به دلایلی این شایعه را به یک معضل اجتماعی تبدیل کنند.» ایمانیه از رسانه‎ها خواست که در مواجهه با موضوع بافت تاریخی شیراز عالمانه و به دور از جنجال و هیاهو عمل کنند. (28/11/1400، خبرگزاری فارس)

«مصیب امیری» رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی که از سوی عزت‌الله ضرغامی، وزیر میراث فرهنگی به‌عنوان متولی نظارت بر طرح معرفی شده، در جوابیه‌ای بیان داشته است: «آن‌چه در فضای مجازی و برخی رسانه‌ها منعکس شده، با عنوان این‌که «بیش از ۲۰۰ خانه تاریخی در این طرح تخریب شده و مجتمع‌های تجاری ساخته می‌شوند»، صحت ندارد. اصلا نه ۲۰۰ خانه خراب خواهد شد و نه این‌که قرار است مجتمع تجاری به‌جای آنها ساخته شود. آن‌چه از این طرح برمی‌آید و البته هنوز مراحل نهایی را طی نکرده است، بیشتر بحث مرمت، بازسازی و جداره‌سازی و حتی بازسازی فضاهایی است که در گذشته تخریب شده‌اند. همچنین سامان‌دهی مسیر به شکلی است که رفت‌وآمد بین این دو مسیر تسهیل شود. (28/11/1400، خبرگزاری ایسنا و 1/12/1400، روزنامه شرق)

«علی بهادری جهرمی» سخنگوی دولت در نشست خبری 17 اسفند 1400 در پاسخ به سوال خبرنگار روزنامه شرق پاسخ داد: «پیش از این، هم از سوی پژوهشگاه وزارت میراث فرهنگی و هم از سوی استاندار فارس اعلام شد که به‌هیچ‌وجه بحث تخریب خانه‌های تاریخی یا میراث فرهنگی در طرح توسعه حرم وجود ندارد. در آنجا سه دسته خانه وجود دارد؛ اول، خانه‌های تاریخی هستند که تنها دستوری که داده شده، بهسازی، حمایت و صیانت از این بافت است. دوم، خانه‌های کهنی هستند که ماهیت تاریخی و قابلیت ثبت ندارند که حتی برای آن دسته نیز دستور و برنامه دولت با مشارکت بخش خصوصی، حفظ یا بازسازی آنهاست. دسته آخر، بافت فرسوده آن منطقه است که باید بهسازی شود تا امکان صیانت و بهره‌برداری از جاذبه‌های گردشگری این خانه‌های تاریخی وجود داشته باشد. (25/12/1400‌، روزنامه شرق)

«عزت‌الله ضرغامی» وزیر میراث فرهنگی در اولین نشست خبری خود با خبرنگاران در اول خرداد 1401 در پاسخ به سوال خبرنگار روزنامه پیام ما پاسخ داد: «در مورد بافت تاریخی شیراز، رئیس پژوهشگاه میراث اطلاعیه‌ای منتشر کرده است؛ مواضع ما هم همان است‌. نه کسی به دنبال تخریب بافت تاریخی است، نه قرار است آنجا پاساژ و مجتمع تجاری ساخته شود. ما می‌خواهیم منطقه را ترمیم کنیم. آنجا پر از خانه‌هایی است که آسیب دیده و مامن معتادان شده‌ است. وجود این مساله در کنار بافت تاریخی و توریستی اصلا مناسب نیست. از سویی، به نحوی با مسئله برخورد شده که گویا ما می‌خواهیم بولدوزر بیاوریم و اینجا را خراب کنیم. این درست نیست.» ضرغامی در ادامه تاکید کرد که: «این منطقه شامل بافت تاریخی و خانه‌های تاریخی است و هر دوی این موارد باید برای ما مهم باشند. مشاور این طرح زیر نظر وزارت مسکن و شهرسازی است. این مشاور نیز برای دسترسی این دو حرم طرح‌های مختلفی داده است که ما قبول نکرده‌ایم. نظر اصلاحی داده‌ایم چون باید با حداقل تخریب این راه ایجاد شود. هر زمان به جمع‌بندی نهایی رسیدیم، آن را اعلام می‌کنیم. (2/3/1401‌، روزنامه پیام ما)

با اینکه در جوابیه‌ها و تکذیبیه‌های ذکر‌شده توسط مسئولان کشوری و استانی، طرح تخریب بناهای تاریخی بافت پیرامونی حرم حضرت شاه‌چراغ شیراز از اساس کذب و شایعه فضای مجازی خوانده شده و دلسوزی‌های مخالفان این تخریب بی‌سابقه، تلاش برای ایجاد معضل اجتماعی قلمداد شده است، اما دو اتفاق مهم، تناقض رفتار و گفتار مسئولان این موضوع را برملا می‌کند.

مورد نخست: در طرحی که توسط مشاور وزارت راه و شهرسازی تهیه شده، خط بدنه‌ای توسط پژوهشگاه میراث فرهنگی و کارگروه ویژه بررسی طرح مجموعه 57 هکتاری پیشنهاد شده است که به موجب آن 35 خانه تاریخی ارزشمند (پنج پلاک ثبت ملی و 30 پلاک تاریخی غیر‌ثبتی) تخریب خواهد شد. این خط بدنه که در طرح مشاور گنجانده شده، در مرحله پایانی تصویب در کمیسیون ماده 5 استانی قرار گرفته است و پس از تصویب به شورای‌عالی معماری و شهرسازی برای تایید و تصویب نهایی خواهد آمد. با توجه به این طرح، تکذبیه‌های مطرح‌شده صرفا انحراف افکار عمومی بوده و حداقل 35 بنای تاریخی تخریب خواهند شد.

و دومین مورد: با اینکه طرح مذکور هنوز مصوبه کمیسیون ماده 5 استانی و مصوبه شورای‌عالی معماری و شهرسازی را ندارد، اداره راه و شهرسازی استان فارس با همکاری شهرداری شیراز در حال تملک بناهای محدوده شرقی شاه‌چراغ هستند و به مالکین فراخوانده‌شده اعلام کرده‌اند که بناهای آنان در طرح توسعه تخریب خواهد شد؛ در صورت عدم موافقت نسبت به واگذاری، هزینه کارشناسی‌شده توسط کارشناسان رسمی دادگستری به حساب دولتی ریخته شده و املاک مورد‌نظر تخریب خواهند شد. حتی مالکان بناهایی که در خط بدنه پیشنهادی پژوهشگاه و کارگروه ویژه قرار ندارند نیز برای تملک فراخوانده شده‌اند. این نشان می‌دهد که حجم تخریب‌ها حتی فراتر از آن خط پیشنهادی و فراتر از 35 بنای تاریخی خواهد بود و مشخص نیست در عمل، چه تعداد خانه تاریخی و چه مساحتی از بافت تاریخی شیراز، جولانگاه لودرها و بولدوزرهای سران توسعه خواهد شد. دکتر غلامحسین معماریان در نامه دوم خود به استاندار فارس در 22 خرداد 1401، با توجه به تملک بناها پیش از تصویب طرح، از پنهان‌کاری مسئولان و طرح پنهانی تخریب بافت تاریخی شیراز به بهانه توسعه حرم شاه‌چراغ، انتقاد کرد. در این نامه آمده است:
وقتی هنوز طرحی مصوب نشده است، اقدام به خرید املاک شرق شاه‌چراغ‌(ع) چه معنایی دارد؟
بزرگ‌ترین اثری که این طرح مصوب پنهانی در افکار عمومی خواهد گذاشت، احساس به بازی گرفته شدن آنهاست.
چگونه برخی مسئولان درک و شعور دوستداران فرهنگ شیراز و ایران را به‌سخره گرفته‌اند؟

(24/3/1401، خبرگزاری ایسنا)

عزت‌الله ضرغامی در حاشیه نشست با جامعه هتلداران در 25 خرداد 1401 در جواب خبرنگاران مبنی بر افشای تملک پیش از تصویب طرح بیان داشت: «ما بافت‌های تاریخی را حفظ می‌کنیم، به همین دلیل داریم هزینه می‌دهیم. برخی از موضع‌گیری‌های سیاسی که علیه ما انجام می‌شود، به این خاطر است که ما بافت تاریخی را حفظ کرده و حاضر نشده‌ایم به دلایلی آن را از بین ببریم.  درباره بین‌الحرمین (شیراز)، کمیسیون مربوطه در وزارت راه و شهرسازی طرحی داشت که هر زمان ارائه کرد، ما مخالفت کردیم. به هیچ‌وجه معنای آن طرح، تخریب حتی بخشی از این بناها نیست. وضعیت بافت تاریخی شیراز واقعا افتضاح و غیرقابل‌قبول است. باید این بناها را مرمت و بازسازی کنیم. در مکان‌هایی که بافت از بین رفته است، باید در حداقل فضای ممکن راه باز کنیم تا گردشگران بتوانند بناهای تاریخی موجود را ببینند. هدف ما حفظ و تقویت بافت تاریخی است. هر‌گونه خبر درباره این‌که قرار است در بافت تاریخی پاساژ و مجتمع تجاری ساخته شود را تکذیب می‌کنم. قصدی وجود ندارد.» ضرغامی درباره خرید پنهانی برخی املاک ثبتی در بافت تاریخی شیراز با انگیزه اجرای طرح بین‌الحرمین شیراز، گفت: «در این‌باره چیزی نمی‌دانم، ولی تملک جزو برنامه‌های ما است. اگر دستگاهی ۲۰۰ ملک را تملک کند، خیلی خوب است؛ چون ما پول نداریم، وگرنه این کار را انجام می‌دادیم.» ضرغامی درباره احتمال مطرح‌شده از سوی افراد مطلع و پیگیر مبنی بر این‌که انگیزه این تملک‌ها تخریب است، تاکید کرد: «تصمیم‌گیری در این‌باره با وزارت میراث است. درباره خانه‌های بافت تاریخی شیراز هر اتفاقی بیفتد، اول باید تملک شود؛ حالا اگر دستگاهی خواب‌نما شده و ۴۰ خانه خریده است، ۸۰ خانه بخرد، اما نمی‌تواند به آن بناها دست بزند. اینکه بخواهند به هر خانه‌ای که در بافت تاریخی قرار دارد، دست بزنند یا آن را تخریب کنند، خلاف قانون است؛ چه کار اشخاص حقیقی باشد چه حقوقی یا حاکمیتی.» (26/3/1401، خبرگزاری ایسنا)

در پایان درباره اظهارات وزیر میراث فرهنگی دو مورد مهم ذکر می‌شود.
1- بین دو حرم حضرت شاه‌چراغ و آستانه سید‌علاالدین حسین، در حال حاضر راه ارتباطی و مسیر دسترسی وجود دارد و بازکردن مسیر جدید، قطعا با تخریب بافت درهم‌تنیده و ارزشمند و تاریخی همراه خواهد بود. آنجا زمین بایر نیست که بشود طراحی مسیر جدید کرد بلکه بافت تاریخی است و هرگونه ایجاد مسیر جدید منجر به تخریب بناهای تاریخی آن خواهد شد.

2- قطعاً و یقیناً اداره راه و شهرسازی فارس با نیت خیرخواهانه و جهت مرمت و بازسازی، این بناها را تملک نمی‌کند و به‌گفته خودشان، جهت تخریب برای طرح توسعه در حال تملک آنها هستند. با رجوع به تاریخ 25‌ساله تخریب بافت تاریخی شیراز می‌توان دریافت که تمام تملک‌های صورت‌گرفته توسط اداره راه و شهرسازی فارس و شهرداری شیراز منجر به تخریب‌های عظیم چندین‌هکتاری این بافت تاریخی بی‌نظیر در این سال‌ها شده است.

با توجه به موارد گفته‌شده، و با وجود تناقض‌های آشکار بین گفتار و کردار مسئولان کشوری و استانی متولی این موضوع، به‌نظر می‌رسد برای چندمین‌بار، بخش بزرگی از بافت تاریخی شیراز و بناهای تاریخی و ارزشمند آن به‌زودی ذبح خواهند شد.