رمزگشایی از ابهام‌های توافقی که احیا نشد

دیپلمات‌های غربی روز سه‌شنبه اعلام کردند که آمریکا و تروئیکای اروپایی در حال لابی‌گری با سایر بازیگران در هیات‌مدیره شورای حکام هستند تا بدین طریق فشارها بر ایران را افزایش داده و به ادعای خود تهران را وادار کنند تا در باب ذرات اورانیوم (ادعایی) در سه سایت اعلام نشده به آژانس پاسخ دهد. به نوشته رویترز، شورای حکام در آخرین نشست سه ماهه خود در ژوئن قطعنامه‌ای را تصویب کرد و به واسطه‌اش مدعی شد که در باب همکاری‌های ناکافی ایران با نهاد ناظر نگران است. حامیان قطعنامه تاکید کردند که تهران باید بدون تاخیر با آژانس تعامل داشته باشد. حالا به دنبال این قطعنامه ایالات‌متحده و تروئیکای اروپایی برای تنظیم بیانیه مشترکی خیز برداشتند که در چارچوبش بر مفاد قطعنامه پیشین تاکید شده است. رویترز با استناد به متن مکتوب نوشت، غرب در این بیانیه از تهران خواسته تا به تعهدات قانونی‌اش بدون تاخیر عمل کند و پیشنهاد رئیس آژانس برای تعامل بیشتر جهت شفاف‌سازی همه مسائل پادمانی باقیمانده را بپذیرد. در چنین شرایطی یک منبع دیپلماتیک فرانسوی به رویترز گفته که پاریس و متحدانش در حال رایزنی‌اند تا به بن‌بست حاکم پایان داده و خود را برای نشست بعدی هیات‌مدیره آژانس در نوامبر از حالا آماده کنند. این دیپلمات در ادامه گفت، با اینکه  غرب هنوز بر یافتن راه‌حل دیپلماتیک تاکید دارد با این حال رهبران این گروه از کشورها مدعی شدند که هیچگونه مذاکره فعالی در جریان نیست. در چنین شرایطی میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در مذاکرات وین از ارسال پرونده اتمی ایران به شورای حکام خبر داد و در این باره در توئیترش نوشت، شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی دستور کار خود با عنوان «راستی‌آزمایی و نظارت بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران در سایه قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل» را آغاز خواهد کرد. اولیانوف سه‌شنبه در جریان نشست شورای حکام نیز تصویب قطعنامه ماه ژوئن را به چالش کشید و گفت در آن بازه زمانی به غرب در باب پیامدهای این اقدام عجولانه هشدار داده بودیم و خواستیم که از تصویب این طرح صرف‌نظر کنند، او خاموش کردن دوربین‌ها و تجهیزات نظارتی آژانس از جانب تهران را واکنش مستقیم به قطعنامه توصیف کرد.

چشم‌اندازی مبهم
شواهد نشان می‌دهد ایالات‌متحده و اروپا نسبت به چشم‌انداز احیای توافق هسته‌ای با ایران پیش از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در آمریکا، ناامید شده‌اند. به ادعای وال استریت ژورنال دلیل این بن‌بست حاکم سخت‌تر شدن خواسته‌های ارائه شده توسط تهران است که موجب شده تا تردیدهایی در باب تمایل تهران برای دستیابی به توافق در بازه زمانی کوتاه ایجاد شود. لارنس نورمن به نقل از مقام‌های آمریکایی نوشته که ایالات‌متحده هنوز تصمیم ندارد تا تلاش‌های دیپلماتیک را کنار بگذارد، با این همه تقویم سیاسی در داخل، حلقه برای تصمیم‌سازی دولت بایدن در این باره را  تنگ‌تر کرده است. اخیرا آنتونی بلینکن گفته آنچه در یک هفته گذشته یا بیشتر شاهدش بودیم، آشکارا یک گام به عقب است و چشم‌اندازی را برای تحقق یک توافق در کوتاه‌مدت بعید جلوه می‌دهد. او در ادامه مدعی شد، نمی‌توان جدول زمانی مشخصی برای توافق ارائه داد، صرفا می‌توان گفت که به نظر می‌رسد ایران یا نمی‌خواهد و یا نمی‌تواند، برای دستیابی به توافق، کاری که لازم است را انجام دهد. این اظهارنظر در حالی مطرح شد که در صورت  احیای توافق در بازه زمانی کوتاه، مفاد آن باید به مدت 30 روز کاری در هفته‌های منتهی به انتخابات میان‌دوره‌ای توسط اعضای کنگره مورد بررسی قرار بگیرد؛ توافقی که به واسطه شکاف میان حامیان و مخالفانش در داخل، حاشیه‌های بسیاری را به دنبال خواهد داشت. با این همه هنری روم، محقق فعال در گروه اوراسیا بر این باور است که اگر ایران با یک پیشنهاد قابل ‌اطمینان و معتبر به توافق بازگردد، آمریکا مایل به ادامه بازی با این توپ خواهد بود، از همین‌رو تصور نمی‌کنم آمریکا با توجه به فضای سیاسی حاکم در داخل از مسیر پیش‌رو برای دستیابی به توافق خارج شود.

سناریوی محتمل
در شرایط کنونی دو موضوع اصلی در دل اختلاف‌های باقیمانده وجود دارد. نخست، خواست ایران برای تضمین‌های قوی‌تر جهت انتفاع از مزایای کامل اقتصادی از برجام احیا شده حتی در زمان ریاست رئیس‌جمهوری جدید آمریکا. دوم، بسته شدن پرونده تحقیقات توسط آژانس. ایران در متن آخرین پاسخ خود در ارتباط با پیش‌نویس اتحادیه اروپا خواستار رایزنی دوباره در باب متن پیشنهادی در ارتباط با مقوله مرتبط با تحقیقات آژانس بین‌المللی در باب مواد هسته‌ای (ادعایی) اعلام نشده شد. تهران بارها هشدار داده  که اگر آژانس پرونده تحقیقات را نبندد؛ قادر به اجرای کامل توافق هسته‌ای نخواهد بود. نورمن به نقل از منابع آگاه به مذاکرات مدعی شد که اکنون ایران در تلاش برای بستن فرآیند تحقیقات ظرف 60 روز پس از دستیابی به توافق است. این در حالی است که آمریکا و کشورهای اروپایی گفته‌اند تنها در صورتی که آژانس در گزارش خود تاکید کند که ایران به پرسش‌های نهاد ناظر پاسخ‌هایی قانع‌کننده‌ای داده، پرونده تحقیقات بسته خواهد شد (مقام‌های کشورمان آژانس را به سیاسی‌کاری متهم کرده و می‌گویند در این باره پاسخ‌های جامع و دقیق داده شده است.) آژانس فعلا مدعی است که در باب همکاری با ایران شکست‌خورده؛ همزمان مقام‌های اروپایی نیز گفته‌اند که چشم‌اندازی برای تکمیل توافق پیش از کارزار میان‌دوره‌ای 8 نوامبر وجود ندارد؛ اولاف شولتز دوشنیه صراحتا مدعی شد که مسلما توافق به این زودی محقق نخواهد شد. با این همه آمریکا و اروپا تاکید دارند که احیای این توافق با هدف به عقب راندن برنامه هسته‌ای ایران ارزش احیا دارد. به ادعای این گروه از بازیگران تهران صرفا 6 ماه تا جمع‌آوری سوخت برای ساخت سلاح فاصله دارد؛ ادعایی که توسط مقام‌های کشورمان رد شده است. در چنین شرایطی همانگونه که یکی از دیپلمات‌های اروپایی به پولیتیکو گفته از سرگیری رایزنی‌ها پس از انتخابات محتمل‌ترین سناریو است.

شرایط دشوار دولت بایدن
یکی از دیپلمات‌های اروپایی آگاه به مذاکرات به پولیتیکو گفته، پیش‌تر مذاکرات در باب پیش‌نویس توافقنامه پیشنهادی اتحادیه اروپا به پایان رسیده، از همین‌رو بعید است که واکنش آمریکا به آخرین خواسته‌های ایران موجب تغییرات بیشتری در سند پیشنهادی شود. در شرایط کنونی و همزمان با برگزاری نشست فصلی شورای حکام، فعالیت‌های هسته‌ای کشورمان در کانون توجه هیات‌رئیسه این نهاد قرار دارد، آن هم در شرایطی که آژانس در گزارش محرمانه اخیرش که در اختیار کشورهای عضو قرار داده، مدعی است که ایران 6/55 کیلوگرم اورانیوم غنی شده 60 درصدی در اختیار دارد که از ماه می به میزان 5/12 کیلوگرم افزایش داشته، پولیتیکو با استناد به متن گزارش آژانس که در اختیار دارد مدعی شده که کل ذخایر اورانیوم غنی شده ایران به میزان 4/39404 کیلوگرم افزایش یافته که از ماه می 6/131 کیلوگرم بدان افزوده شده است، این در حالی است که براساس توافق هسته‌ای اولیه، ایران باید اورانیوم با غنای 67/3 درصدی برای مقاصد پزشکی در اختیار داشته باشد و کل ذخایرش نمی‌تواند بیش از 300 کیلوگرم باشد. افزایش غنی‌سازی در کنار استفاده ایران از سانتریفیوژهای پیشرفته و حذف دوربین‌های آژانس در ماه ژوئن، چالش‌های قابل توجهی را برای بازرسان آژانس ایجاد کرده؛ در چنین شرایطی آژانس مدعی است که قادر نیست به شکلی دقیق تعداد سانتریفیوژها را تعیین کند. برخی از تحلیلگران با اشاره به پیشرفت‌های ایران در موضوعات هسته‌ای مدعی‌اند که خواه توافق احیا شود یا نه، آمریکا باید پلن بی‌اش را برای متقاعد کردن تهران جهت عقب‌نشینی از خواسته‌هایش اجرایی کند تا بدین طریق این بازیگر در موقعیت بهتری برای مقابله با عواقب احتمالی عدم توافق قرار بگیرد. به ادعای این گروه دولت بایدن برای پر کردن خلاء‌های تحریمی که به ایران فرصت داده تا میلیون‌ها بشکه نفت خود را عمدتا به چین ارسال  کند، در شرایط دشواری قرار دارد. به گفته آنها ایران به خوبی می‌داند که اروپا به واسطه هزینه‌های بالای انرژی تحت فشار قرار دارد و این مقوله می‌تواند برای تهران فرصت‌ساز باشد. از همین‌رو رادیکال‌ها تقلا می‌کنند تا دولت بایدن با این تصور به ادعای آنها خط پایان دهد. رویکردی که به نوشته بلومبرگ می‌تواند پیچیدگی‌های حاکم را بیشتر کرده و نتایج بدتری به دنبال داشته باشد.