بازخوانی نقش روسیه و ترکیه در بحران قره‌باغ

ساناز نفیسی، گروه جهان_ نانسی پلوسی از تصمیم سفر خود به ارمنستان خبر داد؛ کشوری که اخیرا درگیر تنش‌های مرزی با آذربایجان شده؛ تنش‌هایی که 200 کشته بر جای گذاشت و حالا به واسطه میانجی‌گری روسیه موقتا آرام شده. پلوسی گفته قرار است با هیاتی از نمایندگان کنگره عازم این سفر می‌شود اما از گفتن جزئیات بیشتر خودداری کرد. چندی پیش دو کشور آذربایجان و ارمنستان بعد از درگیری‌های سال‌2020 بار دیگر رو در روی هم قرار گرفتند آن هم بر سر منطقه مورد مناقشه قره‌باغ. نیکول پاشینیان در سخنرانی روز جمعه‌اش در پارلمان گفت که 135 ارمنی در جنگ اخیر کشته شدند. وزارت دفاع آذربایجان از کشته شدن 77 نفر خبر داد. رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ارمنستان هم اعلام کرد که نیروهای آذربایجان 5/7 کیلومتر (7/4 مایل) در خاک ارمنستان در نزدیکی منطقه جرموک واقع در جنوب این کشور نفوذ کرده‌اند. به گفته او نظامیان آذربایجان همچنین یک تا دو کیلومتر(یک مایل) به داخل خاک ارمنستان در نزدیکی روستای نرکین هند در استان سیونیک و شورجه استان گغارکونیک وارد شده‌اند و در این مناطق مستقرند. پاشینیان اخیرا گفته از روسیه و سازمان پیمان امنیت جمعی تحت تسلط مسکو درخواست کمک نظامی کرده است.

درخواستی که کرملین را در موقعیتی سخت قرار داده چراکه روسیه به واسطه حفظ روابط نزدیک با ارمنستان که میزبان پایگاه نظامی‌اش است رو در روی آذربایجان غنی از انرژی قرار خواهد گرفت. الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان در اجلاس سران شانگهای، ارمنستان را به اقدامی تحریک‌آمیز در مقیاس وسیع متهم کرد؛ اقدامی که به گفته او تلاش‌ها برای مذاکره جهت دستیابی به معاهده صلح را از مسیر خارج کرده، اتهام‌هایی که ایروان آنها را رد کرده است. با این همه علی‌اف در دیدار با پوتین در حاشیه نشست شانگهای ضمن قدردانی از تلاش مسکو برای توقف درگیری‌ها تاکید کرد که شرایط حاکم بر مرزهای دو کشور کماکان درگیر تنش است. پاشینیان اوایل هفته به قانونگذاران گفته بود که ارمنستان آماده است تمامیت ارضی آذربایجان در معاهده صلح آتی را بپذیرد مشروط بر اینکه این بازیگر کنترل مناطق تصرف شده در ارمنستان را واگذار کند. مخالفان، نخست‌وزیری را به واسطه این موضع‌گیری هدف قرار داده‌اند و می‌گویند این اظهارات نشان از تسلیم در برابر خواسته‌های باکو و به رسمیت شناختن حاکمیت آذربایجان بر قره‌باغ دارد.

سودای اردوغان
فارغ از آتش‌بس اعلامی مسکو، تنش‌ها بر مناطق مرزی میان آذربایجان غنی از انرژی و ارمنستان محصور در خشکی ادامه دارد. در جدال مرزی میان دو بازیگر، ترکیه از حامیان باکو است. پس از پایان جنگ 2020 فارغ از اینکه ایروان و باکو روابطشان را عادی‌سازی کردند و بخشی از مرزهایشان را بازگشایی اما آذربایجان  گاز طبیعی و نفت خام مورد نیاز ترکیه را از طریق خط لوله‌ای که از فاصله 10 مایلی(‌16 کیلومتری) آذربایجان و ارمنستان تعبیه شده، تامین می‌کند؛ منطقه‌ای که 30 مایل از جغرافیای پرتنش فاصله دارد. ترکیه تا پیش از سال 2020 به شکلی لفظی از باکو حمایت می‌کرد اما در جریان نبرد دو سال گذشته با ارسال جت‌های جنگنده اف 16 و هواپیماهای بدون سرنشین به آذربایجان، نقش تعیین‌کننده‌ای در این نبرد ایفا کرد. یک سال بعد از پایان درگیری 2020 آنکارا با باکو پیمان دفاعی امضا کردند، این تحولات در شرایطی رخ داد که اردوغان برای تامین منافع ترکیه در سرزمین‌هایی که پیش از اینها متعلق به امپراتوری عثمانی بود، یعنی سوریه و لیبی، قبرس و یونان در شرق مدیترانه به قدرت سخت متوسل شده است. ناظران با استناد به بلندپروازی‌های اردوغان که یکی از اهدافش احیای امپراتوری عثمانی است، می‌گویند فارغ از توافق صلحی که در سال 2020 میان ایروان و باکو به امضا رسید، نتیجه حاصله پیروزی استراتژیک برای اردوغان بود چراکه توانست به حیاط خلوت روسیه در منطقه قفقاز نفوذ کند؛ حیاط خلوت قدرت هسته‌ای نزدیک به دو بازیگر. نفوذ در قفقاز برای ایران نیز تهدید است؛ به ادعای ناظران آنکارا از علی‌اف خواسته تا مناطق جنوبی استان سیونیک ارمنستان را تصرف کرده و منطقه منزوی نخجوان را به خاک اصلی این کشور متصل کند؛ این موضوع پیش‌زمینه‌ای برای ایجاد خط تجاری مشهور کریدور زنگه زور است. در چنین شرایطی ایران که در جریان این نبردها خواهان پایان تنش بود و نقشی بی‌طرفانه ایفا کرد، بارها و با صراحت اعلام کرده است در صورتی که دولت باکو قصد تغییر ژئوپلیتیک منطقه قفقاز و تغییر مرزهای بین‌المللی را داشته باشد، ایران خویشتنداری و سیاست بی‌طرفانه‌اش  را کنار خواهد گذاشت.

ارمنستان قربانی رقبا
روسیه با ارمنستان پیمان دفاعی دارد هر چند در چارچوبش منطقه قره‌باغ پوشش داده نمی‌شود، فعلا ارمنستان بیش از هر زمان دیگر به تضمین‌های نهایی که پایگاه نظامی روسیه ارائه می‌دهد، وابسته است، آن هم در شرایطی که آذربایجان از سال 1994 به واسطه درآمدهای حاصل از نفت و گاز خود توانسته با صرف هزینه‌های نظامی، تسلیحات زیادی را از روسیه دریافت کند. روسیه در کنار ایالات‌متحده و فرانسه عضو گروه میانجی مینسک هستند که سال‌هاست برای یافتن راهی برای خروج از بحران باکو و ایروان مذاکره می‌کنند. در شرایطی که امروز تمایل آمریکا به تحولات این منطقه کاهش یافته با این همه چهره‌های کابینه دولت بایدن چون آنتونی بلینکن اخیرا با رهبران دو کشور تماس داشته و خواستار پایان خصومت‌ها شده است. امانول مکرون نیز در کنار ارمنستان قرار گرفته هر چند برای تحت فشار قرار دادن آذربایجان از اهرم فشار کافی و لازم برخوردار نیست. این مقوله در کنار توافق امضا شده میان اتحادیه اروپا با باکو برای واردات گاز طبیعی نیز یکی از مولفه‌هایی است که موجب شده تا اروپا در میدان تنش‌های حاکم نقش کم‌رنگ‌تری ایفا کند.

خط نفت باکو- تفلیس- جیهان(BTC) ظرفیت 2/1 میلیون بشکه در روز را دارد، از ماه می، یعنی زمانی که شرکت صادرات نفت روسی بی‌پی صادرات نفت از خط لوله مسیر غربی موسوم به باکو- سوپسا را تعطیل کرد، صادرات نفت آذربایجان افزایش یافت. حالا خط لوله قفقاز جنوبی، اولین بخش از زنجیره خطوط لوله موسوم به کریدور گاز جنوبی که آذربایجان را از طریق گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند، در 8 ماهه اول سال 2022 حدود 4‌/14‌ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی صادر کرد که 23 درصد بیش از میزان صادرات پیشین بود. سال‌ها قبل، کشورهای اروپایی خریدار 3/7 میلیارد مترمکعب گاز آذربایجان بوده‌اند، ترکیه 4/5 میلیارد مترمکعب و گرجستان 7/1 میلیارد مترمکعب انرژی خریداری می‌کردند. حالا در غیاب روسیه، آذربایجان قصد دارد تا سال 2027 صادراتش به اروپا را به میزان 20 میلیارد مترمکعب افزایش دهد؛ خواسته‌ای که گروهی مدعی‌اند در بازه زمانی کنونی و به دلیل تغییر معادلات در بازار انرژی به دلیل جنگ اوکراین می‌تواند تهدیدی باشد علیه مسکو؛ کشوری که تلاش دارد، نقشی بی‌طرفانه از خود ترسیم کرده و به ترکیه مجالی ندهد تا منافع اقتصادی، سیاسی و امنیتی‌اش را در این جغرافیا به خطر بیندازد.