درباره پدیده جدید روابط فرااجتماعی

حسین محرابی، پژوهشگر_چندی است که با  نگاه به رویدادهایی مانند آن‌چه درشهر شیراز رخ داد، بیشتر متوجه تفاوت آشکار نسل‌ها شده‌ایم. یکی از مهم‌ترین مسایل در این خصوص آن است که در دنیای مدرن امروز با پدیده‌ای به نام رابطه فرااجتماعی ناشی از عمل‌کرد رسانه‌های قدیمی و جدید روبه‌رو هستیم که باید از آن شناخت کافی پیدا کرد. رابطه فرااجتماعی یک رابطه یک طرفه است که در آن، کاربر رسانه با یک شخصیت رسانه‌ای درگیر می‌شود. بر همین اساس تمام الگوهایش را نیز از همان شخصیت می‌گیرد.

در این وضعیت کاربران رسانه‌ها می‌توانند با افراد مشهور، شخصیت‌های تخیلی لایو اکشن، اینفلوئنسرهای رسانه‌های اجتماعی، شخصیت‌های متحرک و هر شخصیت دیگری و از طریق رسانه‌ها از جمله فیلم‌ها، برنامه‌های تلویزیونی، پادکست‌ها، برنامه‌های گفت‌وگوی رادیویی، یا پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی مانند توئیتر، اینستاگرام یا تیک تاک، مواجه ‌شوند و روابط فرااجتماعی برقرار کنند.

تحقیقات جدید در مورد روابط فرااجتماعی اثبات کرده که پیوندهای دوستی بین یک کاربر رسانه و یک شخصیت رسانه‌ای مورد علاقه، ممکن است روابط فرا اجتماعی منفی و حتی روابط فرااجتماعی عاطفی را با چهره‌های مختلف رسانه ایجاد کنند. بدین ترتیب باید درک کنیم که رابطه‌ای فراتر از روابط رودرروی اجتماعی شکل گرفته است.

تاریخچۀ روابط فرااجتماعی

در سال ۱۹۵۶ میلادی، دو  پژوهش‌گر به نام‌های دونالد هورتون و ریچارد وول مفهوم روابط فرااجتماعی را در مقالۀ مهم خود با عنوان «ارتباطات جمعی و تعاملات فرااجتماعی: مشاهداتی در مورد صمیمیت از راه دور» در مجلۀ روان‌پزشکی منتشر کردند. با انتشار این مقالات به صورت جدی تحقیقات در مورد روابط فرا اجتماعی پیگیری شد. هورتون و وول مفهوم روابط فرااجتماعی را نیز معرفی کردند و آن را به عنوان «دادن و گرفتن پیام» بین کاربر رسانه و شخصیت رسانه تعریف کردند. روابط فرااجتماعی در حین تعامل با یک شخص از طریق رسانه اتفاق می‌افتد و از نظر روان‌شناختی شبیه تعاملات چهره به چهره در زندگی واقعی است. برای مثال، اگر هنگام تماشای شخصیت‌های یک سریال دنباله‌دار داستانی(غالباً سریال‌های روز دنیا مثل سریال دوستان یا فریندز)  که با هم وقت  می‌گذرانند، احساس می‌کنید که یکی از آن شخصیت‌ها هستید، یک روابط فرااجتماعی را تجربه می‌کنید. بر همین مبنا اگر بعد از پایان یک قسمت به یکی از چهره‌های مشهور آن سریال فکر کنید، شاید حتی از رفتار آن فرد در سریال نیز الگوبرداری کنید، به گونه‌ای که انگار آن بازیگر سریال، کسی است که شما  آن را می‌شناسید، شما یک رابطه فرااجتماعی با آن شخصیت سریالی برقرار کرده‌اید.

روابط فرااجتماعی چگونه شکل می‌گیرد؟

مانند روابط حضوری، روابط فرااجتماعی زمانی شروع می‌شود که کاربر رسانه با یک شخصیت رسانه‌ای آشنا می‌شود و با او ارتباط می‌گیرد. اگر شخص احساسی ایجاد کند که باعث شود کاربر رسانه فراتر از تعامل دربارۀ آن‌ها فکر کند، این‌گونه تعاملات می‌تواند منجر به یک رابطه فرااجتماعی شود. اگر روابط فرااجتماعی بیشتر تقویت شود گاهی اوقات می‌تواند منجر به دلبستگی فرااجتماعی نیز شود.

چرا ما روابط فرااجتماعی ایجاد می‌کنیم؟

در ابتدا ممکن است عجیب به نظر برسد که کاربران رسانه‌ها علی‌رغم عدم وجود روابط متقابل، روابط فرااجتماعی برقرار می‌کنند اما مهم است که به یاد داشته باشیم که انسان‌ها از نظر تکاملی برای ایجاد ارتباطات اجتماعی طراحی شده‌اند. رسانه‌ها تحولی نسبتاً جدید در تاریخ بشر هستند و به تدریج تأثیر بزرگی بر رفتارهای ما گذاشته‌اند. از این رو تبیین و تحلیل این وضعیت برای جامعه ما و بررسی وضعیت نسل جدید، یک ضرورت بنیادین است.