زمستان جمعیتی چگونه شکل می‌گیرد؟

پاپ فرانسیس در سخنرانی ماه ژانویــه اظهارنظری کرد که باب طبع اقتصاددانان بود. به گفتــه او کاهش نرخ باروری به بروز <زمستان جمعیتی> منجر میشــود. نرخ کلی باروری یعنی شمار کودکانی که انتظار میرود یــک زن در طول عمر داشته باشد در تمام کشورهای اروپایی به کمتر از 1/2 رسیده اســت که نرخ الزام برای حفظ ثبات جمعیت (بدون احتساب مهاجرت) به شــمار میرود. این امر در بســیاری از کشورهای در حال توســعه ازجمله چین (و به تازگی هند) نیز مصداق پیدا میکند.

پاپ هشدار داد که چنین رویه‌ای بر سلامت اقتصاد جهان تاثیر خواهد گذاشت. اقتصاددانان از مدت‌ها قبل چنین پدیده‌ای را غیرقابل اجتناب می‌دانستند. در معروفترین مدل باروری که گری بکر، اقتصاددان برنده جایزه نوبل و دیگران در  دهه 1960 از آن طرفداری می‌کردند بین کمیت وکیفیت فرزندان نوعی بده‌بستان وجود دارد.

وقتی کشورها ثروتمندتر می‌شوند و بازدهی سرمایه‌گذاری در تحصیل افزایش می‌یابد انتظار میرود که خانواده‌ها سرمایه‌گذاری بیشــتری را روی کودکان کمتری انجام دهند. همچنین با گسترش فرصت‌های شغلی برای زنان، هزینه فرصت زمان برای آنها بیشتر و در نتیجه بده‌بستان بین شغل و خانواده دشوارتر میشود.

طبق این نظریه، اکثر کشــورها به یــک گذار جمعیتی وارد می‌شــوند که در آن کشــورهای فقیر دارای نرخ بالای باروری به کشــورهای ثروتمند با نرخ پایین باروری تبدیل میشوند. در برخی کشــورها این گذار آنقدر شدید بود که جمعیت آنها رو به کاهش گذاشت. جمعیت ژاپن در سال 2008 به نقطه اوج 128 میلیون نفر رسید و از آن زمان به بعد سه میلیون کمتر شده است.
بسیاری از متخصصان جمعیتشناسی عقیده دارند که برخالف  ادعای مقامات و ارقام رســمی کشــور جمعیت چین نیز رو به کاهش گذاشته است. اما مجموعه جدیدی از پژوهش‌ها نشان میدهند که نرخ باروری به یک تحول دیگر یا مرحله جدیدی از توسعه وارد میشود. بررســی مقاالت مرتبط به وسیله ماتیاس دوپکه و همکارانش از دانشگاه نورث وسترن به این نکته اشاره می‌کند که اگر هنجارها، سیاســت‌ها و بازار خدمات مراقبت از  کودک فرزندآوری و حفظ شــغل را برای زنان آسانتر کند نرخ  باروری در کشورهای ثروتمند افزایش مییابد یا حداقل سرعت  کاهش آن کمتر میشود.

در کشورهایی که سیاستهای حمایت از خانواده اجرا میشــوند یا پدران ســهم بیشتری در مراقبت از  فرزند دارند احتمال دارد زنان بیشــتر از گذشــته زادوولد کنند. اما وقتی به درون کشــورها نگاه میکنیم الگوی جدید باروری آشکارتر میشــود. مقاله ســال 2018 مایکل بار و همکاران از دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو نشان میدهد که در آمریکا رابطه بین تحصیل و باروری که قبال شــیب رو به پایین داشــت روند معکوس را در پیش گرفته است و به سمت بالا حرکت می‌کند.

زنان دارای مدارک عالی دانشــگاهی در مقایســه بــا دارندگان مدارک پایین فرزندان بیشــتری دارند. همین الگو را میتوان در زمان مقایسه درآمدها مشاهده کرد. نویسندگان مقاله استدلال میکنند که افزایش دسترســی به خدمــات مراقبت از کودکان دشــواری بده‌بســتان بین خانواده و کار را کاهش داده اســت. دولتها نیز تلاش می‌کنند تصویــر را تغییر دهند. نرخ باروری در کره‌جنوبی سال گذشته به رقم بی‌سابقه 81/0 رسید. در سال  2019 ،اجرای سیاســت مرخصی خانوادگی به والدین کودکان خردسال امکان داد تا علاوه بر مرخصی سخاوتمندانه یک ساله از مزایای یک سال کاهش ســاعات کاری برخوردار شوند. در این کشور در دهه گذشته میزان والدینی که مرخصی فرزندآوری می‌گیرند دو برابر شــد و از 12 به 24 درصد رســید. البته همه روش‌های مداخله‌ای به یک اندازه اثربخش نیســتند. مطالعه  جانا برگویک و همکارانش از موسســه پژوهشی آمار نروژ بیان میکند که برخی اقدامــات از قبیل اعطای یارانه برای مراقبت از کودکان اثربخش هســتند در حالی کــه برخی دیگر ازجمله اعطای مرخصی به والدین تفاوت زیادی ایجاد نمیکنند. اما هر چه مشکل شدیدتر شود دولتها با جدیت بیشتری با آن مقابله می‌کنند. و اقدامات آزمایشــی به آنها می‌آموزد که کدام پاسخ‌ها اثربخشترند.

شــاید همه‌گیری کووید 19 هــم به کمک بیاید. این همه‌گیری تصمیم خانواده‌ها برای بچهدار شــدن را به تاخیر انداخت اما با گذشــت زمان معلوم میشــود که تاثیر مثبتی هم داشته است.

پیدایش و رواج دورکاری انجام وظایف شغلی برای مادران را آسان‌تر میکند. پاپ در سخنرانی‌اش اظهار تاسف کرد که برخی افراد ترجیح میدهنــد به جای کودک حیوان خانگی داشته باشند. شاید این دیدگاه نیز کمرنگ‌تر شود.