تشدید تحریم‌ها چه عواقبی برای اقتصاد ایران دارد؟

سعید خوش‌بین، خبرنگار سازندگی_ برخی تحلیل‌گران معتقدند مذاکرات را باید پایان یافته و ناکام تلقی کرد و دیگر امیدی به احیای برجام نیست.

در همین شرایط رسانه‌هایی نظیر بلومبرگ از آمادگی و شاید برنامه‌ریزی دولت بایدن برای اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران خبر میدهند. تحریم‌هایی کــه احتمالا برنامه فروش نفت ایران را هدف قرار میدهد. بلومبرگ خبر داد؛ آمریکا تحریمهایی را علیه یک شــرکت ذخیره‌سازی نفت خام چینی و ۹ شــرکت دیگر کــه متهم بــه دور زدن تحریمهای ایران هستند، اعمال کرد که نشان میدهد دولت بایدن در حال یافتن راه‌هایی است که مسیر مالی به تهران را ببندد و ایران را به توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ برگردانــد. تحریم‌های جدیــد غیر از شــرکتی چینی که در زمینه حمل‌ونقل و انبارسازی فعال است ۹ شرکت دیگر از کشورهای هنگ‌کنگ، ایران، هند و امارات متحده عربی را هدف قرار داده است. تحلیلگر بلومبرگ معتقد است؛ صادرات نفــت ایران که در اوایل دولت رئیسی رشد کرده بود، اخیرا از اوج یک میلیون بشــکه صادرات عقب‌نشــینی کرده زیرا نفت روســی توانسته از ایران ســهم‌ربایی کنــد. کاخ ســفید نیز در بیانیه‌ای که در همین زمینه صادر شد، نوشــت:«از آنجایی که ایــران در حال ســرعت بخشــیدن به برنامه هسته‌ای خود در تناقض با برجام اســت، ما نیز در اعمال شدیدتر تحریم‌ها علیه فروش نفت و محصولات پتروپالایشــی ایران سریع‌تر اقدام می‌کنیم؛ تحریم‌هایی که می‌تواند تحت برجام برداشته شوند.»

اقدامات جدید دولت آمریکا اگرچه تازگــی ندارد اما میتوانــد دو نتیجه به دنبال داشته باشد؛ یکی اینکه سیگنال مهمی برای شکست مذاکرات است و دیگر اینکه فروش نفت ایران را محدود میکند که در این صــورت باید منتظر انعــکاس کاهش درآمدهــای نفتی در اداره کشور و بازار ارز باشیم.

 آیا دشمنان برجام پیروز شدند؟

بدون شــک یکــی از کلیدیترین عواملی که در سالهای اخیر عملکرد اقتصاد ایران را متاثر کرده، تحریم‌های اقتصادی بوده است. به نظر میرسد در آینده نیز اگر مذاکرات هسته‌ای به نتیجه نرسد، تحریم.های بین‌المللی بر عملکرد اقتصاد ایــران اثری تعیین‌کننده خواهد داشــت.

این اقدام نتیجه بهینه‌ســازی تابع هدف(مطلوبیت) توسط گروه‌های ذینفع است. بدین معنی که فرض میشود هر یک از سیاســتمداران بانفــوذ، تحریم را به عنــوان یک ابزار یا مانع برای رسیدن به خواسـته‌های خود در نظر گرفته بنابراین میزان فشار آنها برای جلوگیری از تحریم یا اعمال تحریم، ناشــی از میــزان اثرگذاری آن در رســیدن به اهداف خود اســت.

پــس هــر چه تحریم مانع بزرگتری برای رســیدن افراد یــا گروه‌هــا بــه خواسته‌های خود اعم از اقتصادی یا سیاسی باشد، فشار افراد برای مخالفت با اعمال تحریم بیشتر خواهد شد و برعکس هر چقدر تحریم بتواند موجب افزایش درآمد یا تحقق اهداف سیاســی و اخالقی افراد شــود، فشــار آنها برای اعمال تحریم بیشتر خواهد شد. در سالهای گذشــته همزمان با شدت گرفتن احتمال توافق در مذاکرات وین، تحرکات زیادی صورت گرفته تا برجام به نتیجه نرسد و حتی زمانی که به نتیجه رسیده و برجام امضا شده است، ذینفعان تحریم موفق شده‌اند بازی را به هم بزنند. در حال حاضر نیز به نظر میرسد دشــمنان برجام موفق شده‌اند یک بار دیگــر این توافق را در آســتانه نهایی شدن به شکست نزدیک کنند.

اقتصاددانان هشــدار داده بودند که تحریم یک مکانیســم پیشرونده دارد و دشوار است که به‌صورت پایدار این مکانیســم پیشرونــده را کــه متاثر از گســترش منافع گروه‌هــای ذینفع در دو طرف بازی اســت، متوقف کرد. در تجربه قبلی همچون مکانیســم‌های ایجاد شـده توسـط تحریــم قدرتمند به حالت بودند، اقتصاد ایران مجــددا تحریمی برگشت. بر این اساس تا پیش از دور جدید مذاکرات به نظر میرسید  که توافق دور از دسترس باشد اما تغییر دولــت در آمریــکا باعث شــد اندکی خوشبینــی به نتیجه ایجاد شــود. اما در نهایت این دشمنان تحریم بودند که موفق شدند مذاکرات این دور را در نطفه خفه کنند.

 چرا به توافق نیاز داریم؟

در حال حاضر یکــی از بزرگترین چالش‌های اقتصاد ایران، منفی شــدن مستمر سرمایهگذاری است. کاهش نرخ ســرمایه‌گذاری در اقتصاد ایران متاثر از عوامل متعدد ساختاری،سیاســت‌های داخلــی و عوامــل برونزاســت که تحریم مهمترین عامل آن به شمار میرود. از نظر اقتصاددانان وضعیت فعلی چیزی شــبیه به شــرایط جنگی است، چون در جنگ هم موجودی سرمایه یک کشور از بین میرود و سرمایه‌گذاری هم متوقف میشــود.

این اتفاق از یک دهه پیش آغاز شده و همچنان ادامه پیدا کرده به همین دلیل این دهه را دهه از دست رفته می‌نامند به ایــن دلیل که خروجی رشد منفی ســرمایهگذاری، فقر بیشتر مردم بوده اســت. اگر این روند معیوب درباره ســرمایه‌گذاری تغییر نکند برای جبران و اصلاح آن ممکن است سختی زیادی به کشور وارد شود. ما همچنان تصور درســتی از این اتفــاق به صورت عمومی نداریم ولــی میدانیم که تداوم وضعیت فعلــی، پیامدهــای غیرقابل جبرانی برای کشور به همراه دارد.

در دهه گذشــته به جهت تحریمهــای ظالمانه علیه کشــورمان و افزایش ریســکهای سیستماتیک و نااطمینانی‌هــا از یــک سو و سیاستگذاری‌های غلط و عدم ثبات در قوانین و مقــررات و نبود یک افق روشن پیش رو و عدم امکان پیشبینی شــرایط آینده و نامناسب بودن فضای کسب‌وکار و افزایش هزینه‌هــای تولید از ســوی دیگر، ما نه تنها شاهد سرمایهگذاری جدیدی که میتوانست بخشهــای مختلف اقتصادی را در سطحی چشمگیر تقویت کند، نبودیم بلکه باعث خروج بخــش اعظمی از سرمایه فعاالن اقتصادی قریب به ۱۰۰ میلیارد دالر پول از کشــور بودیم که صرف سرمایه‌گذاری و خرید ملک در کشــورهای همســایه از جمله ترکیه و خالی شدن ظرفیت اقتصاد برای رشد و خلق ثروت شد. این امر موجب کاهش رفــاه و رونق اقتصادی و افزایش فقر و نابرابری شد و در نتیجه رشد اقتصادی منفی را رقم زد.

ابرچالــش بزرگ اقتصــاد ایران در حال حاضر تورم اســت که برآیند آن را در اعتراض‌های اخیر مشاهده کردیم. دولت برای اینکه تــورم را کاهش دهد باید کسری بودجه را کاهش دهد. اگر با فرض تداوم تحریم و کمبود درآمدهای نفتی پیش برویم، کــه حداقل اکنون به نظر میرســد توافقی در کار نباشد، راهی برای کاهش کسری بودجه وجود نــدارد. به خصــوص اینکــه دولت به خاطر کسری درآمدها و مدیریت غلط در صندوق‌هــا و ناتراز کــردن بانک‌ها تعهداتــی در طول یک دهــه تحریم به جا گذاشته که بدون رفع تحریم‌ها و دستری به درآمد کالن ناشی از صادرات نفت(سالانه در حد ۷۰ میلیارد دلار) بســیار بعید اســت که بتوانیم بر این مشــکالت غلبه پیدا کنیم. بعد از یک دهه رشــد منفــی 5/ 4 درصدی تشکیل ســرمایه ثابت ناخالص داخلی و یک دهــه میانگین رشــد اقتصادی نزدیک صفــر(5/ 0درصـد) چگونه میشود در زمانی کوتاه عقبماندگی‌ها را ترمیم و جبران کــرد و موتور اقتصاد را راه انداخــت.

تــداوم تحریم فقط در درآمد دولــت تاثیر نــدارد بلکه ارتباط ما با نظــام بانکداری بینالمللی را قطع کــرده و ســرمایه‌گذاری خارجی و هر گونــه فاینانس را متوقف کرده اســت.

هزینــه مبادلاتی خارجی کشــور را به شدت باال برده است همزمان هر گونه ارزش افزوده اقتصاد نیز با فرار سرمایه از کشور خارج میشــود. بنابراین تنها در میانمدت میتوان برای حفظ وضع موجود تلاش کرد و امکان توسعه پایدار در رقابت جهانی و حتی با رقبای منطقه‌ای نظیر ترکیه، عربستان فراهم نیســت و کلا شرایط آن ســختی داریم. بلومبرگ خبر داده که  دولت بایــدن قصــد دارد، تحریم‌های تازهای علیه ایران اعمال کند.

هر چند آمریکا اخیرا چند شرکت را به بهانه همکاری با ایران مشــمول تحریــم کرده است.