دنیای شگقت‌انگیز چاپلوسی

حسین محرابی، پژوهش‌گر_ چاپلوســی موضوعــی گســترده، جالــب و پدیــدۀ شگفت‌انگیزی است. چاپلوسی کسی را به جایی نمی‌رساند اما برخی از افراد با این حال امیدوارند با چاپلوسی به جایی برســند! نکتۀ دیگر در مورد چاپلوسی آن است همۀ کسانی که آن را انجام میدهند اصلا در مورد آن چیزی نمی‌گویند. بر همین مبنا، فوکو آن باستان‌شناسی سکوت‌ می‌نامد. او تأکید می‌کند، نوشتن تاریخ برای چیزی بسیار بد، بسیار متنوع و زودگذر، اغلب بی‌صدا، نامرئی و‌ ناشناخته، مستلزم نوع خاصی از مورخ است.

در حقیقت پدیدۀ چاپلوسی قدمت بسیاری دارد، آثار حکاکی شده بر مقبره‌های مصر، همچنین‌ نمونه‌هایی دیگر، در فرهنگ یونان و رم باســتان در این خصوص دیده می‌شود. بررسی‌ها نشان می‌دهد که چاپلوسی با تمجید استراتژیک مافوق از سوی افراد فرودست‌شروع می‌شود، از این رو در دوره‌های مختلف تاریخ همچنان چاپلوسی یک سلاح ضــروری در انواع فعالیت‌های اقتصادی، سیاسی و حتی شخصی است. چاپلوسی از زمان یونانیان نام بدی داشته است که دلالت بر ستایش نادرست دارد.در این فرهنگ کهن، هیچ چیز بدتر از این نیست که به شما بگویند، چاپلوسی نکنید. شگفت‌آور آنکه چاپلوسی اگر جرم هم باشد، جرمی بدون قربانی است. در چاپلوســی هر دو طرف ماجرا همدست هستند. در بیشــتر موارد، چاپلوسـی بی‌ضرر است: افراد چاپلوس و کسانی که مورد چاپلوسی قـرار می‌گیرند با هاله‌ای از احساس خوب احاطه می‌شوند، البته این اقدام چیزی واقعا‌ ارزشمند به دست نمی‌دهد اما ممکن است در چیزی واقعا ازای آن از آسیب‌هایی مصون بمانند. در محدودترین معنا، چاپلوسی استفاده از بیان‌ تملق‌آمیز و یا همراه با اغراق در ارزش چیزی به منظور متقاعد کردن طرف خود یا مقام بلاتر است. در دوران باستانی، راه اصلی نزدیک شدن به قدرت، گفتاری بود که در خدمت به دست آوردن خیرخواهی و لطف مقام بالاتر به کار گرفته می‌شداما در گسترده‌ تعریف، چاپلوسی نوعی تعظیم و خود را کوچک کردن اســت، یعنی یک مدل رفتار اجتماعی که بــرای آن تنها بهره‌گیری از کلمات کافی نیست. این یک‌استراتژی تکاملی و روشــی کلی برای بقاست. استنگل،ســردبیر نیوزویک استاد دانشگاه میگوید: چاپلوسی از بی‌معنی‌ترین راهبردهاسـت اما سلاحی است که افراد فرودســت با بهره‌گیری از آن به افــراد مافوق آرامش می‌بخشند. چاپلوسی روابط آنها را بهینه میکند و به نوعی همکاری حیله‌گرانه دست می‌یابند یا به بیانی دیگر از آن به عنوان نوع دوستی متقابل یاد می‌شود به این صورت که من شما را بزرگ میکنم، علاقۀ خودم را به مافوق تأیید می‌کنم، تا مقام بالاتر نیز نسبت به من خوب رفتار کند.

در دنیای مدرن نیز چاپلوسی باعث بروز فساد و اشکال شــده است. در سال ۲۰۰۱ میالدی، کمیســیون امنیت و مبادلات تجاری آمریکا از آلبرت دانلپ، مدیر عامل شرک سان بیم گروپ به دلیل کلاه‌برداری و تقلب در حسابداری شــکایت کرد. مســألۀ اصلی این بود که آقای دانلپ در آن زمان به عنوان یک متخصص در ادارۀ شرکت‌های مشکل‌دار و بالاتر بردن فروش از طریق روشهای غیرقانونی برای کسب ســود شناخته می‌شد. او در هر شرکتی که آن را اداره می‌کرد از پدیدۀ چاپلوسی کارکنانش سوءاستفاده میکرد. در اغلب موارد کارکنانش فکر می‌کردند تملق از او بی‌خطرتر است. در مورد همین شرکت سان بیم گروپ به دانلپ دستور داده شد که غرامت سرمایه‌گذاران فریب‌خوردهای که برندۀ دعوای دســته‌جمعی علیه او شدهاند را جبران کند. یکی از جزئیات جالب و دلایل اصلی سقوط‌دانلپ این بود که کارکنان اطراف او به ســرعت اطلاعاتی را ارائه کردند که به تحقیقات کمک کرد! اتکای دانلپ به چاپلوسی این بار علیه خود او عمل کرده بود!

در نهایت میتوان چنین نتیجه گرفت که وجود و بروز چاپلوسـی در برخی از انسان‌ها امری رابطه‌ای و ناشی از کنش و تعامل قوی و ضعیف است، آسیبی اجتماعی که قدمت آن به دیرباز می‌رســد و سلامت اجتماعی را تهدید می‌کند.