چین و آمریکا چگونه دوران جدیدی از تنازع را آغاز کرده‌اند؟

مهتا معرفت، مترجم_ کنترل‌های صادراتــی بــر روی فناوری‌های مختلف به طور محسوسی در حال افزایش اســت که در سال‌های اخیر با محدودیت دسترســی بــه اطلاعات همراه شــده است. در واقع در فضای ناسیونالیسم تکنولوژی موجود، کنترلهای جدیدی در حال ظهور است که مانع حرکت آزاد و توسعه سرمایه انســانی می‌شود. در مجمــوع به نظر می‌رســد چین و آمریکا درحال ورود به مرحله‌ای از جنگ سرد هستند که متخصصان به آن تکنوناسیونالیســم می‌گویند.

 ناسیونالیسم، تکنولوژی به نوعی رفتاری مرکانتیلیستی است که قابلیت‌ها و شرکتهای فناوری یک کشور را با مســائل امنیت ملی، رفاه اقتصادی و ثبات اجتماعی مرتبط می‌کند. البته ابعاد جدید و نادیدهای درباره این رویکرد جهانی وجود دارد،از جمله اینکه این ایدئولوژی نســبتا نوظهــور، به زودی بر دانشگاه‌ها و روند تولید علم تاثیر خواهد گذاشــت. همین حــالا هم، به دلیل محدودیت‌های اعمال‌ شده بسیاری ارتباطات دوجانبه بین دانشگاه‌های سطح بالای چین با همتایان اروپایی و آمریکایی خود مختل شده و برنامه‌های مطالعاتــی دو جانبه دیگر به دانشجویان ارائه نمی‌شــود. روندی که در صــورت ادامهدار شدن میتواند به بازار ناهمگن نیروی کار در بخش‌های با تخصص بالا بینجامد.

اگرچه تمام کشورهایی که به ســطحی از تولید علم رســیده‌اند که میتواننــد در زمینه تولید فناوری‌هـای جدید فعالیت کنند؛ در نهایت با ناسیونالیسم تکنولوژی برخورد خواهند داشت، اما در حال حاضر جدال اصلی میــان چین و آمریــکا در جریان است؛ جدالی که به نوعی تداعی‌کننده دوران جنگ سرد است و بروز همه‌ گیری کرونــا و حتی قبل از آن، روی کار آمدن ترامـپ در ایالات‌متحده و وضع قوانین مختلف برای محدود کردن واردات و تولید در خارج ازمرزهای ایالات‌متحده از سوی وی، به این وضعیت دامن زد. در بیستمین کنگره حزب کمونیست چین که چندی پیش برگزار شد برنامه‌های این کشور در حوزه توسعه علم و فناوری مــورد توجه ویژه قرار گرفت.

آقای شــی جین پینگ، رئیس جمهوری چین در آغاز کنگره که هر پنج سال یک بار برگزار میشود گفت: چین باید علم و فناوری را نیــروی اصلی تولید، هوش و اســتعداد را منبع اصلی شکوفایی و نوآوری را عامل اصلی رشـد اقتصاد محسـوب کند. این سخنان مسـیر پیــشروی دولت در حوزه علم، فناوری نوآوری را آشکار کرده است.درباره وضعیت علم در چین درسومین دوره ریاست‌جمهوری آقای شی دغدغه‌های مختلفی مطرح است.

نخســتین نکتــه ایــن است که، تحلیلگران معتقدند در ســال‌های آینده ســرمایه‌گذاری‌های بزرگ در علم ادامه پیدا خواهد کرد. ســال گذشته در چیــن ۳۸۶ میلیارد دلار در حوزه تحقیق و توسـعه سرمایه‌گذاری شد و این رقم 4/2 درصد تولید ناخالص داخلی چین اســت. در برنامه پنج ساله کنونی قرار است بر میزان سرمایه‌گذاری‌ها در این حوزه افزوده شود و این یعنی اگر رشد سرمایهگذاری‌ها تا سال ۲۰۳۵ ادامه یابد، سهم این سرمایهگذاری‌ها از تولید ناخالص داخلی چین متوسطه سهم این سرمایهگذاری‌ها در کشورهای عضو ســازمان توســعه و همکاری اقتصادی خواهد رسید.

یک نکته جالب توجه این است تحلیلگران معتقدند به رغم کاهش نرخ رشد اقتصادی چین، میزان سرمایه گذاری در بخش تحقیق و توسعه همچنــان افزایــش خواهد یافــت. در گزارش مکتوب کنگره امسال ۴۴ بار به واژه‌های علم و فناوری اشاره شده است؛ در حالی که در گــزارش مکتوب کنگره ســال ۲۰۱۷ تنها ۱۷ بار به این دو واژه اشاره شده بود. همچنین در گزارش‌های مکتــوب کنگره‌های قبلی تعــداد موارد اشاره به این واژه‌ها بسیار کمتر بود.

نکته دیگــر تمرکز دولت چین بر خوداتکایی در حوزه نیمه‌هادی‌هاست. مــاه گذشته آمریکا محدودیت‌های جدید برای صادرات فناوری پیشــرفته نیمه‌هادی‌هــا به چین اعمــال کرد. در حوزه تجهیزات تولید و دانش فنی نیز محدودیت‌های جدید از سوی آمریکا بر چین اعمال شده است.

آقای شی در سخنرانی خود بر اهمیت خوداتکایی در حوزه علم و فناوری تاکید کرد. محققان معتقدنــد این تاکید به معنای آن اســت که در سومین دوره ریاست جمهوری آقای شی، میزان سرمایه‌گذاری‌ها در حوزه‌ها از عمل و فناوری که از لحاظ استراتژیک پراهمیت محسوب می‌شوند، ازجملــه نیمه‌هاد‌ی‌هـا، محاسبات کوانتومی و اقتصاد دیجیتال، به شدت افزایش خواهد یافــت. نکته دیگری که از اهمیت بالا برخوردار است، نیروی انسانی است. دولت چین قصد دارد در حوزه تربیت نیروی انســانی متخصص بر سرمایه‌گذاری‌های خـود بیفزاید و هدف، توسـعه نوآوری است. همچنین دولت برای تکمیل نیروهای متخصص تلاشش می‌کند از متخصصــان خارجی استفاده کرده و زمینه را برای بازگشت متخصصــان چینی ساکن در خارج به کشور فراهم کند.

مساله نگران‌کننده دیگر این است شـرکت‌های چینی به نوعی نماینده حکومــت و حزب حاکم بر این کشور محسوب می‌شــوند و در نتیجه این دید وجــود دارد کــه در صورت لــزوم و بنا به صلاحدیــد دولت، برای جاسوســی اطلاعاتی از شرکت‌ها و کشورهایی که از تجهیزات آنها اســتفاده می‌کنند، اقدام خواهند کرد. این نگاه به درست یا غلط در مورد شرکت‌های فناوری آمریکایی اروپایی وجود ندارد.این ملی‌گرایی تکنولوژی به خصوص در مورد فناوری‌های ارتباطی به دلیل یا به بهانه احتمال وجود امکان جاسوسی بسیار‌سختگیرانه‌تر اعمــال شــد.

محدودیت‌های اعمال شده بر صادرات چین به ایالات متحده یا محدود شـدن مشارکت شرکتهای چینی و استفاده ازتکنولوژی شرکت‌هایی مانند هوآوی درآمریکا را که در زمینه‌هایی به وسیله اروپا حمایت و دنبال شد میتپ‌توان درهمین چارچوب تفسیر و درک کرد.روندی که اگرچه قبل از بروز کووید 19 شــروع شــده بود اما همه‌گیری کرونا پیشبرد آن را آســان‌تر کرد. در ماه می ســال 2019 شــرکت هوآوی در فهرســت نهادهای محدودشــده دولت ایالات‌متحده قرار گرفت. هوآوی نیز با آمریکایی زدایی کــردن زنجیره تامین کالاهــای خود به این کار پاســخ داد. با وجود اینکه این اقدام از ســوی ایالات متحده آغاز شد، اما به نظر می‌رســد در نهایت چندان به نفع این کشور نبوده است. تنها در سال 2018 شــرکت هوآوی 11 میلیارد دلارنیمه‌هادی از شــرکت‌های آمریکایی خریداری کرده بود و بیش از 60 درصد درآمد چهار ماه اول ســال 2018 شرکت کوالوکام آمریکا از قراردادهای منعقده مشتریان چینی بود.این روند قبل از اینکه آسیب‌زدایی شودمی‌توانست دولتمردان در هر دو طرف را به این نتیجه برســاند که این نوع ملی‌گرایی احتمالا زیانی بیش از آن خواهد داشـت که با شــروع همه‌گیری کرونا عمال به یک اجبار تبدیل شد. با شروع همه‌گیری شرکت‌های چند ملیتــی کــه در طول دهه‌های گذشــته تلاش کــرده بودند به عنوان نهادهای بدون تابعیت عمل کنند تا از دسترس مالیات گیرنده و قانونگذار دور باشــند، مجبور شــدند نحوه انجام فعالیت‌های خود را تغییر دهند.

کرونا در واقع در این چند سال به کاتالیزوری برای جهانی زدایی و بومی سازی تبدیل شد. تولید در خارج مرزها با اختلافاتی که در این دوران بــه خصوص در زمینه صنایع دارویــی و تجهیزات پزشــکی به دلیل افزایش بی‌سابقه مصرف در زمان کوتاه مورد شــک و تردید جــدی قرار گرفت و اشــتهای فزایندهای برای بازگرداندن صنایع حیاتی به داخل مرزهای کشورها ایجاد شــد. کاپری به عنوان یکی از پرکارترین فعـالان در زمینه بررســی ناسیونالیسم تکنولوژی که البته آن را تایید نمی‌کند، اعتقاد دارد دوران جهانی‌سازی دیگر گذشته است و بروز همه‌گیر شدن نگرش ناسیونالیسم تکنولوژی در نهایت گریزناپذیر خواهد بود و باید تلاش شود اثرات آن تحت کنترل باقی بماند، اما کم نیستند کسـانی که با این برداشت همسویی ندارند و استدلال می‌کنند فرآیند جهانی شدن برگشت‌ناپذیر است و وضعیت فعلی تنها میتواند عارضه‌ای در نهایت کوتاه مدت محسوب شود. شی جی پینگ در سخنرانی خود بر اهمیت خوداتکایی در حوزه علم و فناوری تاکیدکرد. این تاکید به معنای آن اســت که از نظر آقای شــی، میزان سرمایه‌گذاری‌ها در حوزه‌هایی از عمل و فناوری پراهمیت محســوب می‌شوند.