رئیس‌جمهور آمریکا در ادامه سفر پرحاشیه‌ی خود به خاورمیانه پس از اسرائیل
به عربستان رفت تا با مقامات سعودی دیدار و گفت‌وگو کند
او چه هدفی در داخل و خارج از آمریکا دنبال می‌کند؟

ساناز نفیسی،خبرنگار گروه جهان_بایدن با آغاز تور خاورمیانه‌ای‌اش تن به سیاستی داد که تا پیش از این منتقدش بود، او یکی از دستاوردهای پیشین سلفش را پذیرفت و این بار به جای تمرکز بر اتحادهای شکست‌خورده، می‌خواهد عادی‌سازی روابط اعراب و رژیم اسرائیل را اجرایی کرده و با گسترش روابط امنیتی میان این گروه از بازیگران، به ادعای خود، ایران را در انزوا قرار دهد؛ سیاستی که در زمان سلفش هم شکست خورد. با این همه بایدن این سیاست را بار دیگر به آزمون گذاشت تا در میانه جدالش در داخل برای به دست آوردن محبوبیت ازدست‌رفته، حمایت سنتی دموکرات‌ها از اسرائیل را احیا کند. پس در گفت‌وگو با کانال 12، اسرائیل را بازیگری دموکرات و دوست آمریکا خواند. 

اما این نمایش درام متقابل به واسطه تضاد نسبی اولویت‌ استراتژی‌های دو بازیگر در باب ایران و فلسطین، تردید رهبران اسرائیل در باب تعهدات آمریکا را افزایش داده است. رئیس‌جمهوری آمریکا هنوز به احیای برجام امیدوار است و برای دیدار با عباس راهی کرانه باختری شد. بایدن در تل آویو از صلح بیشتر، ثبات بیشتر و ارتباط بیشتر گفت، گزاره‌هایی که به باورش برای مردم خاورمیانه حیاتی است و در همان ساعات ابتدایی ورودش اطلاعاتی در باب سیستم دفاعی گنبد آهنین و نسل بعدی سامانه ضدهوایی لیزری دریافت کرد، از مرکز یادبود قربانیان هولوکاست دیدار و در باب هماهنگی امنیتی اسرائیل و اعراب و توافق‌هایی برای میانجی‌گری میان اسرائیل و عربستان؛ دو بازیگری که فعلا رابطه‌ای دیپلماتیک ندارند، رایزنی‌هایی داشت.

منابع آگاه در این باره به سی‌ان‌ان گفتند که انتظار می‌رود عربستان سعودی در هفته جاری صراحتا مجوز همه پروازهای مستقیم از اسرائیل به سمت این کشور را صادر کرده و به تل‌آویو اجازه دهد تا از حریم هوایی‌اش استفاده کند، این منابع گفته‌اند که بایدن برای تحقق این مقوله در نخستین گام خودش مستقیما از اسرائیل وارد عربستان شد؛ اقدامی که می‌توان آن را نماد کوچکی از جوانه زدن روابط دیپلماتیک ریاض و تل‌آویو قلمداد کرد. با این همه مقام‌های ارشد دولت بایدن می‌گویند عادی‌سازی کامل روابط عربستان با اسرائیل به این زودی محقق نخواهد شد هرچند در این باب هماهنگی‌های پنهانی میان دو کشور انجام شده است. یکی از همین منابع بر این باور است که هرگونه تحولی در روابط اسرائیل و عربستان، وضعیت امنیتی خاورمیانه را هم تغییر می‌دهد.سفر پرحاشیه به ریاض بایدن بعد از دیدار با محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان آنگونه که خودش جمعه گفت با پیام صلح و و فرصت‌های فوق‌العاده برای ایجاد منطقه‌ای باثبات‌تر و جهانی امن‌تر وارد جده شد؛ فارغ از این‌که دیدارش با بن‌سلمان صداهای دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان آمریکایی را درآورد، رئیس‌جمهوری از این دیدار دفاع کرد و صراحتا گفت که سفرش به واسطه ارتقای منافع آمریکا است، به دلیل پایان دادن به خلایی که ایالات متحده قادر است به واسطه نقش‌آفرینی‌اش در قامت رهبری جهان به آن‌ها پایان داده، خطرها را کنار گذاشته و مانع از نفوذ بیشتر روسیه و چین، رقبای اصلی این کشور و متحدانش در خاورمیانه شود؛ خلایی که به واسطه دوری ترامپ از منطقه ایجاد شده و میدان را در اختیار رقبا قرار داده است. در شرایطی که انتظار نمی‌رود مقوله نفت و بهای انرژی محور اصلی رایزنی‌های بایدن و رهبران ریاض باشد، مقام‌های آمریکایی انتظار دارند که این موضوع هم مطرح شود و پادشاهی متعهد گردد تا در هفته‌های آینده تولید نفتش را افزایش دهد؛ فعلا مسئله پرواز مستقیم میان اسرائیل و عربستان حل شده؛ این نخستین گامی است که ایالات متحده برای عادی‌سازی و گرم‌تر کردن روابط دو بازیگر برداشت و به نتیجه دلخواهش رسید.

با این همه لرزه‌های دیدار بایدن و بن‌سلمان، سفر رئیس‌جمهوری آمریکا به عربستان را به شکلی جدی تحت‌الشعاع قرار داد. انتقادها آنقدر زیاد بود که بایدن ناچار شد تا پیش از سفر در یادداشتی که برای واشنگتن‌پست نوشت، بر این مقوله که حقوق بشر و اصول اساسی مرتبط با آن در اولویت سیاست‌ها و دستور کارش قرار داشته و دارد؛ تاکید کند و پیش از سفرش به ریاض هم در میانه فشارهای تحمیلی و فریادهای حقوق بشری، بار دیگر تعهدش به اصول حقوق بشر را یادآوری کرده و بگوید در باب قتل خاشقجی دیدگاهش روشن است، اما او در باب این که می‌خواهد در دیدارش با رهبران سعودی به این پرونده پرحاشیه بپردازد یا نه؛ سکوت اختیار کرد. مقام‌های دولت بایدن می‌گویند به واسطه بسترهای دیپلماتیک گسترده‌ای که هشت ماه گذشته توسط مشاوران امنیت ملی تعریف شده هراسی از دیدارها نیست و بایدن حتی قصد دارد تا به همراه عراق و اردن و مصر در شورای همکاری خلیج فارس هم شرکت کند. دیدار رهبران آمریکا و ریاض؛ آنگونه که مقام‌های دولت بایدن گفتند؛ رقص والسی بود که نحوه انجامش پیش از این توسط سعودی‌ها تعریف شد.

زلزله سیاسی
تمرکز دولت بایدن بر عادی‌سازی روابط اعراب و تل‌آویو نشان از تغییر اساسی در پوپایی منطقه دارد، دیوید ماکوفسکی، یکی از اعضای برجسته موسسه واشینگتن فعال در امور خاورمیانه در این باره گفته، از برخی جهات سیاست تازه آمریکا را می‌توان به سان یک زلزله سیاسی قلمداد کرد، تصور می‌کنم، پارادایم‌های اساسی وجود دارند که بازگشت از آن غیرقابل تصور است.پیش از این سفر، اسرائیل تمایلش را برای عادی‌سازی روابط با ریاض پنهان نکرد و حالا پس از حل مسئله پروازهای مستقیم، امیدوار است که بتواند در این جبهه به پیشرفت‌های بیشتری دست یابد. به ادعای ناظران ایالات متحده پیش از تعمیق روابط دیپلماتیک اسرائیل و اعراب، در جست‌وجوی راهی است تا زمینه را برای هماهنگی نظامی با اسرائیل ذیل چتر حمایتی فرماندهی مرکزی ایالات متحده در یک جبهه واحد تعریف کند. از همین رو اوایل سال جاری اسرائیل و عربستان برای اولین بار در رزمایش دریایی مشترک با آمریکا و عمان شرکت کردند، حال ممکن است این حضور مشترک در آینده تکرار شود، اسرائیل می‌گوید سیاست تعریف ائتلاف واحد زیر چتر امنیتی آمریکا، ابتکاری در حوزه دفاع هوایی یکپارچه است، هرچند در باب اجرایی شدنش تردیدهایی جدی هم دارد. ژنرال مارک میلی پیش از سفر بایدن با همتای اسرائیلی‌اش در این باره گفت‌وگو کرده آن هم در میانه تنش‌ها با ایران و در شرایطی که سنتکام در حال بررسی گزینه‌ها برای نحوه بازدارندگی و در صورت لزوم توسل به گزینه نظامی علیه تهران است، بایدن در این سفر گفته توسل به گزینه نظامی علیه ایران آخرین راه‌حل است؛ با این همه حداقل چهار مقام دفاعی آمریکایی بر این باورند که اسرائیل دولت بایدن را تحت فشار قرار داده تا در صورت هرگونه رویارویی احتمالی، از تل‌آویو در برابر تهران حمایت کند. این در حالی است که ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهوری کشورمان هشدار داده که ایران به هر اشتباهی خواه از جانب واشینگتن یا متحدانش پاسخی سخت و پشیمان‌کننده خواهد داد. فعلا لاپید و بایدن در جریان این سفر توافق مشترکی موسوم به قدس در باب جلوگیری از توانمندسازی هسته‌ای ایران را امضا کردند، این نخستین توافق دو بازیگر در میانه اختلاف‌های پیشین است. امروز به واسطه همین توافق آمریکا هم متعهد است که مانع از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای شود و هم تضمین داده که از تمامی توانش برای حراست از امنیت اسرئیل استفاده کند. بایدن پس از امضای این توافق مدعی شد که واشنگتن تا ابد در انتظار برجام نخواهد بود و نام سپاه را از لیست تحریم‌ها خارج نخواهد کرد، حتی اگر بهایش شکست برجام باشد! به ادعایش اگر توافق وین امضا نشود فشارها علیه ایران افزایش خواهد یافت، ناظران می‌گویند مشارکت راهبردی آمریکا و اسرائیل که در این توافق خودنمایی می‌کند زمینه را برای تنش‌های جدید‌تر در منطقه هموار خواهد کرد؛ آن هم در شرایطی که بایدن از ثبات می‌گوید؛ منطقه‌ای عاری از تنش.

اجتناب از توسل به دیپلماسی شاتلی
در شرایطی که دولت بایدن بر عادی‌سازی روابط ریاض و تل‌آویو تمرکز کرده؛ رهبران فلسطین در تلاش بودند تا فرآیند رایزنی‌های متوقف شده صلح از سرگرفته شود، با این همه آنگونه که دو مقام ارشد دولت آمریکا گفتند فارغ از تمایل ایالات متحده برای تحقق صلح میان اسرائیل و فلسطین، کاخ سفید نخواست به دیپلماسی شاتلی که دولت‌های قبل‌تر به آن متوسل شدند و شکست خوردند، متوسل شود. به گفته یکی از این مقام‌ها، وعده برای تحقق صلح و ناتوانی در انجامش می‌تواند به سان هدر دادن زمان، منابع و سرمایه‌مان باشد، او در ادامه خاطرنشان کرد؛ اگر روند صلح را آغاز می‌کردیم، هیچ‌کس گزینه‌ای نداشت تا روی میز بگذارد. رهبران اسرائیل و فلسطین در صورتی که خواهان گفت‌وگو باشند ما آماده کمک هستیم، با این همه قرار نیست با برخی برنامه‌های دستوری از بالا به پایین انتظاراتی را ایجاد کنیم و قرار نیست برآورده شوند. در همین راستا آنگونه که نیویورک‌تایمز و سی‌ان‌ان نوشته‌اند، ایالات متحده به دنبال بهبود تدریجی شرایط معیشتی فلسطینی‌ها و احیای روابط‌شان با تشکیلات خودگردان است. از همین رو مقام‌های آمریکایی گفته‌اند بایدن بودجه‌ای بالغ بر 100 میلیون دلار را به عنوان تسهیلات در اختیار تشکیلات قرار خواهد داد، دولت بایدن همچنین با اسرائیل در باب بسته کمکی برای تقویت تشکیلات خودگردان رایزنی‌هایی را انجام داده است. گفته می‌شود رهبران فلسطین از آمریکا خواستند تا در باب قتل شیرین ابوعاقله که به ضرب گلوله نظامیان اسرائیلی کشته شده نیز موضع روشنی اتخاذ کرده و تل‌آویو را در این باب به پاسخگویی وادار کند، آن هم در شرایطی که وزارت خارجه آمریکا اخیرا گفته در ارتباط با این قتل هنوز نتوانسته به نتیجه‌ای قاطع دست یابد. یکی از منابع آگاه به سن‌ان‌ان گفت، وزارت خارجه این کشور از اسرائیل خواسته تا هرگونه عملیات نظامی و شهرک‌سازی غیرقانونی در کرانه باختری را حداقل تا مادامی که بایدن در سرزمین‌های اشغالی است، متوقف کند. کاخ سفید انگار خواهان اجتناب از یادآوری خاطرات دوازده سال گذشته بایدن است، زمانی که او در قامت معاون رئیس‌جمهوری به اسرائیل رفت و از صلح گفت، آن هم در شرایطی که وزارت کشور این رژیم توسعه شهرک‌سازی‌ها در شرق بیت‌المقدس را تصویب کرده بود.