توسط : بیژن مرتضوی، نوازنده و خواننده ایرانی پس از سال‌ها به ایران بازگشت
بیژن مرتضوی، نوازنده، آهنگساز و خواننده سرشناس ایرانی که سال‌ها فعالیت موسیقی را خارج از مرزهای ایران انجام داد، روز گذشته وارد ایران شد.
چند روز قبل، این خبر در فضای مجازی منتشر شد که بیژن مرتضوی، نوازنده و خواننده معروف ایرانی به ایران بازگشته و در منطقه نیاوران تهران دیده شده است. این خبر خیلی‌زود، ابتدا توسط همسر بیژن مرتضوی و سپس خودش، با انتشار یک ویدئو، تکذیب شد. مرتضوی حتی در این ویدئو، بهمن بابازاده، خبرنگار حوزه موسیقی را شماتت کرد که چرا اخبار نادرست درباره او منتشر کرده است. با این‌حال، صبح روز چهارشنبه (دیروز) یکی از شگفت‌انگیزترین اخبار، ورود بیژن مرتضوی به ایران بود و این‌بار ویدئوهایی از او در فرودگاه امام، دیگر جای هیچ تکذیبی نمی‌گذاشت. حالا و در طی یک فاصله کوتاه، بعد از آمدن قیصر و سپس محسن نامجو، یک موزیسین ایرانی دیگر که در تمام عمر، فعالیت هنری‌اش را دور از ایران انجام داده، بازگشته است.
در اینجا اما چند مسئله مهم وجود دارد؛ قیصر بعد از ورودش به ایران، توانست مجوز اجرای موسیقی را بگیرد و در میادین شهر تهران برنامه اجرا کرد. محسن نامجو اما به دلیل آنچه خودش در ویدئوهای منتشر شده گفته، به دلیل اتهاماتی که متوجه‌اش است، اجازه اجرای موسیقی ندارد. حالا وضعیت بیژن مرتضوی چگونه خواهد بود؟
تجربه حبیب محبیان، خواننده و نوازنده و آهنگسازی که در سال ۱۳۸۸ و با مجوز محمد احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت به ایران بازگشت، به‌گونه‌ای رقم خورد که کمتر کسی انتظار دارد که بیژن مرتضوی در تهران یا هر شهر دیگری کنسرت بگذارد.
سومین ورودی و نفرهای بعدی
شاید آمدن محسن نامجو، بیشتر تحت‌الشعاع حواشی موجود پیرامون او، چندان از نظر اهمیت مورد توجه قرار نگرفت، اما حالا ورود بیژن مرتضوی می‌تواند نشانه‌ای بر تأیید اخباری باشد که به‌خصوص بعد از جنگ اخیر، حکایت از تمایل دو‌طرفه برای بازگشت برخی چهره‌ها داشت. از آن جمع تا الان، قیصر، محسن نامجو و بیژن مرتضوی به تهران آمده‌اند و شاید نفرات بعدی همان اسامی خبر قدیمی باشند: معین، شادمهر و…
این خبر آنجایی پررنگ‌تر می‌شود که در اخبار می‌خوانیم که کنسرت معین در کانادا که چند روز قبل برگزار شد، به‌چند دلیل جنجالی شده است؛ ازجمله عدم اجازه برای ورود پرچم شیر و خورشید به محل کنسرت و آنطور که مخالفان حاضر در کنسرت گفته‌اند ممانعت از سردادن شعارهای سیاسی که باعث شد معین به‌شدت در فضای مجازی از سوی گروه‌های تندروی اپوزیسیون خارج از کشور، مورد شماتت قرار بگیرد و از آن مهم‌تر این شائبه پررنگ‌تر شود که این خواننده بسیار محبوب نیز قصد بازگشت به ایران را دارد. هرچند بازگشت چهره‌هایی مانند معین و شادمهر به‌مراتب متفاوت‌تر از حضور چهره‌هایی مانند نامجو و مرتضوی خواهد بود، چراکه معین و شادمهر در میان علاقه‌مندان موسیقی داخل کشور، هواداران پرتعداد و اختصاصی دارند و باید دید در صورت تحقق این موضوع، آیا آنها نیز تنها برای دیدار خانواده و وطن به ایران می‌آیند یا سرانجام در ایران و مقابل چشم هواداران پرشمارشان روی استیج خواهند رفت؟
ویولن سفید
بیژن مرتضوی اما فقط به دلیل بازگشت ناگهانی‌اش به ایران، خبرساز نشده است. او در چهار دهه گذشته یکی از چهره‌های شناخته‌شده موسیقی ایرانی در خارج از کشور بوده است. نوازنده‌ای که ویولن سفیدش به بخشی از تصویر عمومی او تبدیل شده و در کنار فعالیت‌های موسیقایی، زندگی شخصی و حرفه‌ای‌اش نیز کم‌وبیش با حاشیه همراه بوده است.
مرتضوی از کودکی ویولن را آغاز کرد و بعدها نزد چهره‌هایی مانند علی تجویدی، پرویز یاحقی و حبیب‌الله بدیعی آموزش دید. او در سال‌های نوجوانی حتی یک ارکستر ۳۲ نفره تشکیل داد و بعدها در خارج از ایران مسیر حرفهای خود را ادامه داد. در آمریکا نیز علاوه بر خوانندگی و نوازندگی، در زمینه آهنگسازی و تنظیم فعالیت کرد و با شماری از خوانندگان ایرانی همکاری داشت. اما شاید مهم‌ترین بخش زندگی حرفهای او همان سال‌هایی باشد که در خارج از ایران گذشت. سال‌هایی که مرتضوی عملاً فعالیت موسیقایی خود را در خارج ادامه داد و به یکی از چهره‌های شناخته‌شده موسیقی ایرانی در مهاجرت تبدیل شد. حالا بازگشت چنین چهره‌ای، به‌طور طبیعی این پرسش را مطرح می‌کند که او قرار است در ایران چه کند؟
هفت سال همکاری
یکی از مهم‌ترین روابط کاری بیژن مرتضوی در خارج از ایران به همکاری او با معین برمی‌گردد؛ همکاری‌ای که به گفته مرتضوی حدود هفت سال ادامه داشت. این دو در استودیو، سفرها و اجراها در کنار یکدیگر بودند و بخش مهمی از فعالیت حرفهای مرتضوی در آمریکا در همین دوره شکل گرفت. مرتضوی بعدها از معین به‌عنوان کسی یاد کرد که رابطه‌اش با او فراتر از یک همکاری معمولی بوده و او را مانند برادر بزرگ‌تر خود می‌دانسته است. با این‌حال، این همکاری در نهایت پایان یافت و مسیر حرفهای این دو از یکدیگر جدا شد. مرتضوی در سال‌های بعد همچنان درباره معین صحبت کرده و از صدای او و سال‌های همکاری‌شان گفته است. حتی وقتی از احتمال اجرای دوباره این دو در کنار یکدیگر پرسیده شد، مرتضوی گفته بود که اگر چنین فرصتی فراهم شود، از آن استقبال خواهد کرد. حالا نام این دو، دوباره در یک قاب قرار گرفته است. البته این‌بار نه به دلیل همکاری موسیقایی، چراکه بیژن مرتضوی در تهران است و نام معین نیز در هفته‌های اخیر در میان گمانه‌زنی‌ها درباره بازگشت خوانندگان خارج از کشور مطرح شده است.
ماجرای بازگشت به ایران
مرتضوی در سال‌های مختلف، بارها درباره ایران صحبت کرده و بازگشت به کشور نیز موضوع تازه‌ای در حرفهای او نبوده است. او حتی از علاقه‌اش به تدریس در ایران گفته و تأکید کرده که این موضوع یکی از آرزوهایش بوده است. موضوعی که با توجه به سابقه آموزشی او در خارج از کشور، برایش اهمیت داشته است. البته رابطه مرتضوی با ایران، در سال‌های گذشته، همیشه هم بدون حاشیه نبوده است. او در یکی از سفرهای قبلی‌اش به ایران از مورد پرسش قرار گرفتن خود گفته بود، هرچند تأکید کرده بود که دلیل این اتفاق را نمی‌دانسته است. در همان سفر برای انجام عمل جراحی سنگ کلیه نیز در تهران بستری شد و مدتی در ایران ماند.
حالا اما شرایط متفاوت است؛ این‌بار مرتضوی نه برای یک سفر کوتاه درمانی یا دیدار خانوادگی، بلکه در شرایطی به ایران آمده که بحث بازگشت برخی چهره‌های موسیقی خارج از کشور دوباره جدی شده است. از طرف دیگر، او در سال‌های گذشته نشان داده بود که نسبت به اتفاقاتی که برای ایرانیان خارج از کشور رخ می‌دهد، حساس است. مرتضوی حتی در مقطعی اجرای برنامه در دوبی را لغو کرد، دلیلش هم به گفته خودش رفتار نامناسبی بود که از برخی ایرانیان دیده بود. این موارد البته بخشی از تصویری است که او در سال‌های دوری از ایران از خود ارائه کرده، اما حالا همه این گذشته در کنار بازگشتش دوباره قابل‌توجه شده است.
شایعه مرگ
مرتضوی یک‌بار دیگر هم با یک شایعه بزرگ روبه‌رو شده بود. شایعه‌ای که این‌بار نه درباره بازگشت، بلکه درباره مرگ او بود. در دوران شیوع کرونا خبرهایی درباره وخامت حال مرتضوی و حتی مرگ او منتشر شد. او به دلیل ابتلا به بیماری مدتی در بخش مراقبت‌های ویژه بستری بود و سطح اکسیژن خونش نیز پائین آمده بود، اما در نهایت از آن وضعیت خارج شد. این اتفاق هم یکی از همان مواردی بود که نام مرتضوی را دوباره به فضای رسانه‌ای آورد. حالا چند سال بعد، خبر دیگری درباره او منتشر شده است. زندگی شخصی مرتضوی نیز در سال‌های فعالیتش کم‌حاشیه نبوده است. ازدواج‌های او و به‌خصوص زندگی مشترکش با ستاره سعیدی، مدیر برنامه‌هایش، بارها مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت. سعیدی در شهریور ۱۴۰۲ پس از عوارض ناشی از یک عمل جراحی مغزی در ترکیه درگذشت و این اتفاق نیز برای مدتی نام مرتضوی را در فضای رسانه‌ای مطرح کرد.
کنسرت یا فقط بازگشت
این همان سوال اصلی است. بیژن مرتضوی به ایران آمده، اما هنوز مشخص نیست حضور او در ایران قرار است به دیدار خانواده و دوستان محدود شود، یا قرار است فعالیت حرفهای او نیز در داخل کشور ادامه پیدا کند. او سال‌ها در خارج از ایران روی صحنه رفته، خوانده، نوازندگی کرده، آهنگ ساخته، حتی در اختتامیه جام جهانی ۲۰۲۶ نیز حضور داشت و در این مدت درباره علاقه‌اش به تدریس در ایران صحبت کرده است. بنابراین به نظر می‌رسد، اگر قرار باشد فعالیت هنری او در داخل کشور نیز ادامه پیدا کند، موضوع فقط یک بازگشت شخصی نخواهد بود. از طرف دیگر، تجربه چهره‌هایی که پیش از او به ایران برگشته‌اند، نشان می‌دهد که فاصله میان «آمدن به ایران» و «اجازه فعالیت هنری در ایران» فاصله کمی نیست. قیصر توانست، محسن نامجو اما نه! حبیب محبیان هم با وجود بازگشت به ایران، در نهایت نتوانست آن مسیری را که بسیاری انتظار داشتند، در موسیقی داخل کشور طی کند. حالا بیژن مرتضوی در جایی ایستاده که نتیجه آن هنوز مشخص نیست. او آمده، اما اینکه ویولن سفیدش را این‌بار در تهران روی صحنه خواهد برد یا نه، پرسشی است که پاسخ آن می‌تواند بخش مهم‌تری از ماجرای این بازگشت باشد.
استیج تهران
با تمام این اوصاف، مرتضوی بارها گفته است همیشه تدریس موسیقی و انتقال دانش‌اش به هنرجویان داخل کشور آرزویش بوده است؛ او بارها گفته: «ایران برای من جایگاه خاصی دارد و دلم می‌خواهد در ایران بمیرم». مرتضوی همیشه نسبت به ابتذال در موسیقی و کارهای مبتذل انتقادهای تندی مطرح کرده و بر ارزش‌های آکادمیک تأکید داشته است، اما اینکه آیا نهادهای متولی مجوز به او اجازه تدریس در دانشگاه‌ها یا اجرای کنسرت در تهران را خواهند داد، علامت سوال بزرگی است. آمدن مرتضوی پس از قیصر و نامجو، دومینوی بازگشت‌ها را وارد مرحله حساسی کرده است. اگر او بتواند بدون حاشیه در کشور بماند یا حوزه‌ای برای فعالیت آموزشگاهی پیدا کند، راه برای اسامی بزرگ‌تری چون معین و شادمهر هموارتر از قبل خواهد شد.
