توسط : بازیگر نقشهای دشوار از صحنه رفت
عنایت بخشی بازیگر نامآشنای سینما، تئاتر و تلویزیون ایران، روز گذشته (۲۶ بهمن) در سن هشتادسالگی درگذشت. این بازیگر در مدت حدود شصت سال در ۱۷۰ اثر نمایشی به ایفای نقش پرداخت و به قول بهرام بیضایی، بازیگری نبود که در پیله یک نقش بپوسد. بخشی بازیگری پرکار بود که زندگی حرفهای دوگانهای داشت.
پرده اول
عنایت بخشی در فروردین سال ۱۳۲۴ در طالقان بهدنیا آمد و از دهه چهل با گروه ملی هنر و زیر نظر عباس جوانمرد به بازیگری روی آورد. از اواخر دهه چهل و با آغاز آنچه موجنو سینمای ایران نامیده شد، و پس از حضور در نمایشهای مهمی چون مردگان بیکفن و دفن اثر ژان پل سارتر و به کارگردانی حمید سمندریان و چند همکاری با عباس جوانمرد، با فیلم هالو ساخته داریوش مهرجویی به سینما آمد.
در این فیلم مهم سینمای ایران، او نقش منفی داستان را بازی میکرد. مردی خشن و بیرحم که در برابر قهرمان ساده و دست و پاچلفتی قرار میگرفت. شاید همین ایفای نقش خوب بود که باعث شد بخشی دستکم تا سال ۱۳۵۷ یکی از بازیگران ثابت نقشهای منفی باشد. از فیلمهای کمدی صمد گرفته تا سینمای نوپای امیر نادری و مسعود کیمیایی، عنایت بخشی در نقشهایی تقریباً با چنین مشخصههایی ظاهر میشد. شاید حضور در نقش اکبر فیلم تنگنا ساخته امیر نادری در سال ۱۳۵۲ با وجود آنکه در داستان یک نقش منفی کلاسیک سینمای آن زمان بود، اما یکی از بهترین بازیهای او و شاید یکی از بهترین نقش منفیهای فیلمهای پیش از انقلاب باشد. از انقلاب سال ۱۳۵۷ در ۲۵ فیلم بازی کرد که آخرین آنها «پرواز در قفس»، ساخته حبیب کاوش بود که یکی از متفاوتترین نقشهایش را تا آن زمان بازی کرد. در این فیلم، او نقش مردی فقیر، خسته و سخت را بازی میکرد. زنش کلفت خانوادهای ثروتمند بود و پسر خانواده عاشق دخترش میشد. او که کارش را با فیلم تأثیرگذار «هالو» آغاز کرده بود، پس از آن در چهار فیلم از مجموعه فیلمهای صمد، دو فیلم «ستارخان» و خواستگاری از علی حاتمی، دو فیلم «تنگنا» و «تنگسیر» از امیر نادری، گوزنها از مسعود کیمیایی و اسرار گنج درهجنی از ابراهیم گلستان نیز بازی کرد. عنایت بخشی اما قبل از حضور در هالو روی صحنه تئاتر خودش را بهعنوان یک بازیگر توانمند اثبات کرده بود. او در سال ۱۳۴۸ در نمایش سلطان مار بهرام بیضایی در چند نقش مختلف بازی کرد. در نمایشنامهای که باعث شد، بهرام بیضایی برای روی صحنه بردنش، آستینها را بالا زده و وارد عرصه کارگردانی تئاتر شود، بخشی در نقش صحنهگردان، وقایعنگار، درویش و مرد صحرایی بازی کرد. او از همین کار بود که به یکی از بازیگران محبوب بهرام بیضایی تبدیل شد.
پرده دوم
عنایت بخشی از بازیگرانی بود که بعد از انقلاب نیز شانس بازی در فیلم و سریال را پیدا کرد. در سال ۱۳۵۹ او در ۴ فیلم کمتر دیده شده بازی کرد که در میان آنها انفجار اثر ساموئل خاچیکیان هم وجود داشت. اما سال ۶۲ برای این بازیگر یک بازگشت متفاوت را رقم زد.
در سریال پرطرفدار و پربازیگر «سربداران»، ساخته محمدعلی نجفی او در نقش خان باشتین، یکی از شخصیتهای اصلی را بازی کرد و در نقش یک بازرگان در سریال پرمخاطب دیگری بهنام «بوعلی سینا» ایفای نقش کرد. اما آنچه در کارنامه کاری عنایت بخشی تبدیل به یک نقطه عطف شد، حضور در سریال «سایه همسایه» بود. در این سریال او در نقش آمیرزا نصرالله معتمد محل و نقش اول سریال ظاهر شد. سریالی پرمخاطب که بیش از هر چیزی توجه بینندگان را به تفاوت نقش این بازیگر جلب کرد. واقعیت این است که مخاطبان گسترده سینما و تلویزیون، تصویری که از بازیگری چون عنایت بخشی داشتند، حضور در نقشهای منفی بود اما در سایههمسایه او یک قهرمان کاملاً مثبت، معتمد محل و صاحباعتبار بود. حتی شایعاتی در روزهای کمخبری و بیرسانهای بهوجود آمد که این سریال بهنوعی توبهنامه این بازیگر از نقشهای منفی بهحساب میآید. هرچند این شایعات کاملاً با حقیقت حرفه بازیگری در تضاد بود و هر بازیگری در کارنامهاش دوست دارد و میتواند که نقشهای متفاوتی بازی کند.
هرچند سریال «سایه همسایه» بهمعنای تغییر مسیر نهایی عنایت بخشی در انتخاب نقش نبود. او در چندین فیلم سینمایی در دهه شصت بازی کرد که اغلب آنها نقشهای منفی بودند که گویی برای او نوشته میشدند. با این وجود، او در سریال امام علی ساخته داوود میرباقری، در نقش ابنوهب خوارج سرشناس بازی کرد که در جنگ نهروان کشته شد. او دو بار دیگر در مسافر ری و ساحره نیز با میرباقری همکاری کرد.
سال ۱۳۷۰ برای بخشی سال پرباری بود؛ چراکه علاوه بر سریال امام علی، او در فیلم مسافران ساخته بهرام بیضایی بازی کرد. این اولین همکاری سینمایی بیضایی با این بازیگر بود اما ادامه داشت. او در فیلم «روز واقعه» که براساس نمایشنامهای از بیضایی ساخته شد و همچنین فیلم سگکشی به ایفای نقش پرداخت. در سگکشی او نقش صبوری را بازی میکند. مردی که تنها بازار و پول برایش مهم است. یک مفسد اقتصادی که قصد دارد از ناصر معاصر انتقام بگیرد.
پرده سوم
سگکشی محصول سال ۱۳۸۳ آخرین فیلم مهم عنایت بخشی است و او پس از آن فقط در سه فیلم دیگر بازی کرد. در دهههای هشتاد و ۹۰ هرچند در برخی سریالها نقش داشت اما هیچکدام در اندازهای نبودند که نام او را دوباره در بین علاقهمندان زنده کند: «سینما از ابتدای دهه هشتاد شرایط خاصی را تجربه کرد. شرایطی که باعث شد تعداد زیادی نیروی جوان وارد پروژههای فیلمسازی شده و به این ترتیب، آدمهای باتجربهای مانند ما مجبور شدند از سینما فاصله بگیرند». این را در گفتوگویی در سال ۱۳۹۰ گفته است و تقریباً از همان دوران بود که او آرامآرام از صحنه کنار رفت.
