توسط : در شرایطی که تنشهای میان ایران و آمریکا به بالاترین سطح خود رسیده است
“سیدعباس” عراقچی دیروز به ترکیه رفت و با “رجب طیب اردوغان”، رئیسجمهور ترکیه
و “هاکان فیدان”، همتای ترکیهای خود دیدار و گفتوگو کرد
در پایان این دیدارها، مقامات دولت ترکیه این مذاکرات را بسیار مثبت ارزیابی کردند
“سازندگی” به بررسی این موضوع پرداخته است
درحالی که ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران تندترین، حساسترین و شاید تنشآلودترین مرحله در روابط چند دهه اخیر خود را سپری میکنند و حضور نظامی واشنگتن در آبهای اطراف خلیجفارس و دریای عمان به اوج بیسابقهای رسیده است، آنکارا تمام توان دیپلماتیک خود را به کار بسته تا این بحران فزآینده را از طریق دالانهای دیپلماسی بهنوعی مهار یا حلوفصل کند. در همین راستا، رسانه میدلایستآینیوز نیز خبر داده است که اردوغان پیشنهاد داده که برای کاهش فوری شعلههای تنش، یک ویدئوکنفرانس مستقیم بین «ترامپ» و «پزشکیان» برگزار شود؛ پیشنهادی که گفته میشود، ترامپ به آن علاقه نشان داده اما مسعود پزشکیان هنوز پاسخ صریح و رسمی به آن نداده است. در میان این سکوت و انتظار، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه به ترکیه سفر کرد تا شاید پاسخ رسمی ایران را نسبت به این موضوع بیان کند. وزیرخارجه طی این سفر مواضع نهایی ایران درباره مذاکره را بار دیگر بهصراحت بیان کرد. وی در نشست خبری با هاکان فیدان همتای ترکیهای گفت: آمریکا از طریق واسطههای مختلف بارها درخواست مذاکره داشته است. ایران برای مذاکره هیچ مشکلی ندارد اما مذاکره در سایه تهدید نمیتواند شکل بگیرد. حتماً باید تهدید را کنار بگذارند و مذاکره عادلانه و منصفانه را در پیش بگیرند. توانمندی دفاعی ایران و موشکهای ایران نیز هرگز موضوع هیچ مذاکرهای نخواهد بود. هیچ کشوری آماده نیست درباره امنیت و دفاع خود با کسی مصالحه کند. امنیت مردم ایران به هیچکس مربوط نیست و توانمندیهای دفاعی خود را به هر میزان که برای دفاع از کشور لازم باشد، حفظ خواهیم کرد و گسترش خواهیم داد. عراقچی در پاسخ به تهدیدهای آمریکا گفت: حمله نظامی را یکبار امتحان کردند و به نتیجه نرسیدند. اگر این تجربه شکستخورده را هر چند بار دیگر تکرار کنند به نتیجه متفاوت نمیرسند.
وی درباره احتمال گفتوگو میان مقامات ایران و آمریکا نیز گفت: هنوز برنامهای برای دیدار ما و آمریکاییها تنظیم نشده است. ما برای مذاکرات منصفانه و عادلانه آماده هستیم اما مقدماتی باید در این خصوص انجام بگیرد؛ در مورد شکل، محل و موضوع گفتوگوها. امروز صحبتهای خوبی در این خصوص با آقای فیدان داشتیم و ما به این مشورتها با دوستان خود در منطقه ادامه میدهیم و امیدوارم بتوانیم بهزودی به یک چارچوب مشخصی که بتواند یک مذاکرات شرافتمندانه را تضمین کند، برسیم.
وزیرخارجه همچنین تصریح کرد: جمهوری اسلامی ایران آماده ورود مجدد به مذاکرات هستهای است. جمهوری اسلامی ایران هیچگاه بهدنبال سلاحهای هستهای نبوده و این سلاحها هیچ جایگاهی در محاسبات امنیتی ما ندارند. ما آماده اعتمادسازی در خصوص صلحآمیز بودن برنامه هستهای خود بودهایم و همچنان هستیم. وزیر امور خارجه ترکیه نیز در این نشست خبری مشترک با اشاره به اینکه اسرائیل در تلاش است، ایالات متحده را به انجام حمله نظامی علیه ایران متقاعد کند و همه ارکان دولت ترکیه با هرگونه مداخله نظامی علیه ایران مخالف هستند، گفت: از سرگیری مذاکرات هستهای میان ایران و ایالات متحده در فضای سازنده از منظر کاهش تنشهای منطقه اهمیت حیاتی دارد. این مذاکرات همزمان زمینهساز رفع تحریمهای اعمال شده علیه ایران و ادغام این کشور در نظام اقتصادی بینالمللی خواهد بود.
عراقچی پس از این نشست خبری به همراه فیدان به دیدار اردوغان رئیس جمهور ترکیه رفت. رئیسجمهور ترکیه در این دیدار با ابلاغ سلامهای گرم خود به مقام معظم رهبری و رئیسجمهور پزشکیان، ابراز اطمینان کرد که دولت و مردم ایران با وحدت و انسجام ملی بر چالشهای موجود فائق خواهند آمد.
رئیسجمهور ترکیه با اشاره به رایزنیهای این کشور برای کاهش تنش و بازگشت به مسیر دیپلماسی، تاکید کرد که منطقه تاب تشدید ناامنی ندارد.
وی تنها راهحل موضوع هستهای ایران را دیپلماسی دانست و آمادگی ترکیه را برای هرگونه مساعی جمیله در این زمینه اعلام کرد.
در همین جو سنگین، رؤسایجمهور ایران و ترکیه در گفتوگوهای مستقیم خود ضمن تبادل نظر عمیق درباره بحرانهای جاری بر ضرورت اتخاذ راهکارهای دیپلماتیک، تعاملمحور و مبتنی بر گفتوگو برای حلوفصل گرههای کور منطقه تأکید کردند و خواستار پرهیز جدی از هرگونه اقدامات تحریکآمیز، تنشزا و جنگافروزانه شدند. آنکارا بهعنوان عضوی از ناتو که مرز مشترکی به طول ۵۳۵ کیلومتر با ایران دارد با نگرانی عمیقی شاهد آرایش نظامی آمریکا در منطقه است. مقامهای ترکیه بهخوبی میدانند که هرگونه آتشافروزی نظامی نهتنها بیثباتی منطقهای را بهدنبال دارد بلکه تهدیدی داخلی برای آنها محسوب میشود؛ تهدیدی که از هجوم گسترده پناهجویان گرفته تا سرریز خشونت گروههایی مانند پکک و پژاک را شامل میشود. از اینرو، ترکیه با معرفی خود بهعنوان یک «پل» میکوشد برای دولت ترامپ یک مسیر دیپلماتیک آبرومندانه فراهم کند و همزمان تهران را برای ارائه امتیازهای ملموس، بهویژه در حوزه حساس برنامه هستهای، تحتفشار ملایم اما مستمر بگذارد.
با این حال، لحن واشنگتن همچنان آمیخته به تهدید و ترغیب است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، با ادعای اینکه یک «ناوگان» دیگر از کشتیهای نظامی آمریکا به سمت آبهای ایران در حرکت است، سعی دارد فشار روانی را به اوج برساند؛ او در عین حال ابراز امیدوار کرد که ایران با یک توافق موافقت کند و با لحنی سرزنشآمیز افزود: «امیدوارم آنها به توافق برسند، آنها باید در اولین فرصتی که داشتند، توافق میکردند». این اظهارات درحالی مطرح میشود که جهان با نگرانی به این تقابل مینگرد. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، با هشدار نسبت به عواقب وخیم هرگونه درگیری، تأکید کرد که گفتوگو برای دستیابی به توافق در پرونده هستهای ایران برای جلوگیری از بحرانی که ممکن است پیامدهای وخامتباری داشته باشد، حیاتی است. در این میان روسیه نیز بار دیگر هشدار داد. واسیلی نبنزیا، نماینده روسیه در سازمان ملل ضمن هشدار به هرگونه تجاوز نظامی آمریکا، خاطرنشان کرد که ایران اکنون در مقایسه با زمان جنگ ۱۲ روزه در ابتدای تابستان امسال، آمادگی بسیار بهتری برای مواجهه با هرگونه حمله احتمالی پیدا کرده است. این دیپلمات روس با استفاده از یک ضربالمثل قدیمی، هشداری جدی به سران واشنگتن داد و گفت: «همه ما به آمریکاییها توصیه میکنیم که هفت بار اندازه بگیرید و اصلاً نبُرید!» پیامی که معنای آن روشن است: عواقب هرگونه اقدام نسنجیده غیرقابل پیشبینی خواهد بود.
در این میان، کشورهای منطقه نیز که نمیخواهند به میدان نبرد دیگران تبدیل شوند، بار دیگر اطمینان دادهاند که اجازه نخواهند داد از خاک آنها برای تجاوز به ایران استفاده شود. ایران نیز در مقابل ضمن استقبال از مسیرهای دیپلماتیک بهصراحت اعلام کرده که آغازگر هیچ حملهای نخواهد بود اما در صورت کوچکترین تعرضی، آماده پاسخی قاطع و پشیمانکننده است. اما سد بزرگ در برابر این تلاشهای دیپلماتیک، شروط سختی است که گفته میشود ترامپ برای توافق تعیین کرده است. روزنامه فایننشالتایمز در گزارشی تحلیلی نوشته است که مطالبات ترامپ، مانع اصلی هرگونه پیشرفت بهشمار میرود. به گفته دیپلماتها و تحلیلگران، رئیسجمهور آمریکا خواستار «توقف دائمی همه فعالیتهای غنیسازی اورانیوم ایران، پذیرش محدودیتهای سخت بر برنامه موشکهای بالستیک و پایان حمایت از جنبشهای مقاومت منطقهای از جمله حزبالله لبنان و جنبش انصارالله یمن» است. شروطی که یکی از دیپلماتها درباره آن میگوید با وجود تمام تلاشها، «پیشرفتی حاصل نشده است». فایننشالتایمز معتقد است که تهران این شروط را نه بهعنوان مذاکره بلکه بهمثابه «تسلیم» برداشت میکند و بر این موضع پافشاری دارد که هرگونه گفتوگو باید بر پایه برابری باشد و مذاکره تحتفشار یا از موضع ضعف را برنمیتابد.
بیاعتمادی میان تهران و واشنگتن، بهویژه پس از حمایت ترامپ از درگیریهای نظامی در ماه ژوئن چنان عمیق شده که حتی میانجیگری قدرتمندی چون ترکیه را نیز با چالشی طاقتفرسا روبهرو کرده است. اهمیت سفر عراقچی به ترکیه در این برهه حساس بیش از هر چیز در زمانبندی دقیق آن نهفته است. درحالی که پنتاگون گزینههای نظامی را روی میز دارد و ایران بر توان موشکی و پهپادی خود بهعنوان بازدارنده اصلی تکیه کرده، حاشیه خطا برای هر دو طرف بهشدت محدود شده است. درحالی که در پایان این دیدارها، مقامات دولت ترکیه این مذاکرات را بسیار مثبت ارزیابی کردند، حضور وزیر خارجه ایران در استانبول حامل این پیام روشن است که ایران همچنان کانال ترکیه را بهعنوان قابل اعتمادترین شریان دیپلماتیک خود میبیند. برای آنکارا نیز این بازی دو سر دارد؛ موفقیت در میانجیگری میتواند، جایگاه بینالمللی ترکیه را بهعنوان یک قدرت دیپلماتیک جهانی تثبیت کند اما شکست در این مسیر، ممکن است این کشور را مستقیماً در معرض ترکشهای یک آتشافروزی منطقهای قرار دهد. مسیر دستیابی به آرامش سرشار از موانع ساختاری است. عراقچی همزمان با رایزنیها از تریبون آنکارا برای محکوم کردن تحریمهای اخیر اتحادیه اروپا علیه سپاه پاسداران استفاده کرده تا نشان دهد تهران حتی در اوج فشار بر معماری امنیتی و دفاعی خود ایستادگی میکند. در نهایت، غیرقابل پیشبینی بودن دولت ترامپ و اصرار او بر «توافق جامع» در تضاد آشکار با رویکرد گامبهگام و مصلحتآمیز دیپلماتهای ترک قرار دارد. با این حال نقش کنونی ترکیه شاید تنها سد موجود در برابر تبدیل شدن تنشها به یک جنگ تمامعیار باشد؛ سدی که موفقیتاش نه با امضای یک معاهده بزرگ بلکه با تواناییاش در زنده نگه داشتن شعله گفتوگو سنجیده خواهد شد، تا روزی که دیگر حضور ناوگانهای نظامی در سواحل منطقه، نه یک ضرورت باشد و نه یک تهدید.
