توسط : علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی میگوید:
علامت شیر و خورشید متعلق به جمهوری اسلامی ایران است، اما دیگران از آن استفاده میکنند
شیر و خورشید نمادی است که ریشه در هویت ایرانی-اسلامی دارد و هنوز متعلق به ایران است
در صحنه بینالمللی هم اعلام شده که مالکیت این نشان همچنان با جمهوری اسلامی ایران است
به همین بهانه؛ سازندگی به بررسی ریشههای تاریخی این نماد ملی ایرانیان پرداخته است
علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر سابق امور خارجه ایران در تازهترین اظهارات خود تأکید کرد که نماد شیر و خورشید، ریشهای ایرانی-اسلامی دارد و متعلق به جمهوری اسلامی ایران است. او گفت: «شیر و خورشید نمادی است که ریشه در هویت ایرانی-اسلامی دارد و متعلق به جمهوری اسلامی است، اما دیگران از آن استفاده میکنند… فلسفه نماد شیر و خورشید مربوط به حضرت علی(ع) است و مالکیت معنوی آن متعلق به ایران است». صالحی افزود که برخی کشورها چندین بار خواستهاند از این نماد استفاده کنند اما مخالفت ایران بهعنوان مالک معنوی نماد، مانع انجام این کار شده است. این اظهارات صالحی درحالی بیان میشود که در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ در ایران، پرچم شیر و خورشید بهطور گستردهای مورد استفاده قرار گرفت و بحث و تبلیغات فراوانی درباره این نماد در شبکههای اجتماعی به راه افتاد. حتی شبکه اجتماعی «ایکس» (توئیتر سابق) اعلام کرد، ایموجی پرچم ایران را با طرح شیر و خورشید جایگزین خواهد کرد. پیش از این هم غلامعلی حداد عادل در مورد مجسمههای شیر و خورشید بر سر در مجلس، در سال ۸۶ گفته بود که؛ «قرار شد، رسانهها در این خصوص کمک کنند و نظرسنجی انجام دهند که آیا بالا رفتن شیرها بر سر در مجلس؛ از نظر افکار عمومی جامعه، نوعی احیای شعارهای قبل از انقلاب محسوب نمیشود؟ اگر این تلقی ایجاد نمیشود، ما نیز مشکلی نداریم. مسئله مهم این است که بدانیم، مردم چه تلقی دارند».
ریشهها و پیشینه تاریخی
استفاده از نماد شیر و خورشید در تاریخ تمدن ایرانی و خاورمیانه قدمتی طولانی دارد. اغلب پژوهشگران، ریشه این ترکیب نمادین را در اخترشناسی و سنتهای باستانی جستوجو میکنند. به عنوان مثال آکسِل کراپه، ایرانشناس آلمانی، معتقد است ترکیب خورشید بالای شیر از سنتهای میانرودان باستان سرچشمه میگیرد؛ در نجوم اسلامی، برج «شیر» جایگاه خورشید است و این ایده «بیتردید» منشأیی میانرودانی دارد.
از سوی دیگر افسانه نجمآبادی، پژوهشگر ایرانی، اشاره میکند که نشان شیر و خورشید موفقیتی بیمانند در به تصویر کشیدن هویت مدرن ایرانی داشته و تحت تأثیر همه فرهنگهای مهم تاریخ ایران- از جمله زرتشتی، شیعی و ایرانی- بوده است. در اساطیر ایرانی نیز بارها شیر و خورشید نزد قوم پارسی باستان، وجههای مقدس یافتهاند؛ برای مثال در تحولات ساسانی، خورشید و شیر هر یک نمادی از قدرت بودند.
نخستین شواهد ثبت شده از بهکارگیری نماد شیر و خورشید روی پرچم به دوران اواسط قرن پانزدهم میلادی بازمیگردد. دانشنامه ایرانیکا به یک تصویر شاهنامه مصوّر متعلق به سال ۱۴۲۳ میلادی اشاره میکند که در آن شیر و خورشید روی یک پرچم نقاشی شده است. این منبع همچنین تصویری مشابه از دوره تیموری (حدود ۱۴۶۰ میلادی) نقل میکند. بنابراین قرن پانزدهم، اولین برههای است که این نماد به پرچم ایرانیان وارد میشود.
از زمان ظهور سلسله صفویه (قرن شانزدهم میلادی) نیز نماد شیر و خورشید، جایگاه رسمیتری یافت. شاه عباس اول صفوی (بنیانگذار امپراتوری صفوی) این نشان را به عنوان سمبل ایران پذیرفت و از آن بهعنوان نشان رسمی مملکتی استفاده شد. در زمان شاه عباس به بعد، شیر و خورشید به «نشان شناختهشده ایران» تبدیل شده بود. در واقع صفویان با تأکید بر مذهب شیعه و بازنمایی مفاهیم دینی-ملی، تفسیر ویژهای نیز از این نماد داشتند؛ برای مثال برخی حکیمان و مورخان شیعه، شیر را نمادی از امام علی(ع) و خورشید را نمادی از مریم یا خدا انگاشتهاند، گرچه تلقیهای مختلفی وجود داشته است.
در دوران قاجار (قرن نوزدهم و اوایل بیستم میلادی) علامت شیر و خورشید کاملاً عنصر مرکزی هویت ملی ایران شد. فتحعلیشاه و ناصرالدینشاه قاجار، پرچمی سهرنگ (آبی یا سبز، سفید و قرمز) را به کار گرفتند که در وسط نوار سفید رنگ شیر و خورشید قرار داشت.
بهگزارش بریتانیکا، پرچم ایران از سده پانزدهم میلادی چنین ترکیبی داشت و در انقلاب مشروطه ۱۲۸۵ (۱۹۰۶م.) پرچم سهرنگ سبز-سفید-قرمز با همان تصویر شیر و خورشید به رسمیّت شناخته شد. همچنین در عصر قاجار، نشان شیر و خورشید در نشانها و نشانهای افتخار و مدالهای دولت به کار رفت؛ جالب آنکه در این دوره شمشیری نیز به دست شیر داده شد.
نهایتاً اینکه بنابر نمادهایی که وجود دارد، شیر، نماد شجاعت ایرانی است و در خوانش شیعی، در دوره صفویه، بهطور ضمنی به شجاعت حضرت علی نیز ارجاع شده است. شمشیر نماد عدالت و دفاع مشروع ایرانی است و قدرت و حفظ نظم را نمایندگی میکند. همچنین خورشید نیز نماد نور و مشروعیت است و کهنسالی ایران را نشان میدهد.
شمشیری که بعدها به دست شیر رسید
اگر «شیر و خورشید» را یکی از پایدارترین نمادهای تاریخ ایران بدانیم باید توجه داشت که همه عناصر این نشان همزمان و از ابتدا کنار هم نبودهاند. یکی از مهمترین اجزای بحثبرانگیز این نماد، شمشیری است که در دورهای متأخر به دست شیر اضافه شد؛ عنصری که امروز در بسیاری از بازنماییهای پرچم تاریخی ایران، بهعنوان جزء جداییناپذیر آن شناخته میشود اما در واقع چنین نبوده است.
بررسی منابع تاریخی و تصاویر باقیمانده از دورههای صفوی نشان میدهد که شیر و خورشید در نخستین اشکال رسمی خود فاقد هرگونه سلاح بودند. شیر معمولاً بهصورت ایستاده یا در حال حرکت، تصویر میشد و خورشید با چهرهای انسانی یا بدون چهره در پشت یا بالای آن قرار داشت. در این دوره، نماد بیش از آنکه بار مذهبی داشته باشد، ریشه در سنتهای نجومی، اسطورهای و سلطنتی داشت و بهعنوان نشانهای از قدرت، نظم کیهانی و پادشاهی به کار میرفت.
ورود شمشیر به این نماد، بهتدریج و از اواخر دوره زندیه و بهطور مشخص در دوره قاجار رخ داد. در این مقطع تاریخی، دولت مرکزی ایران در تلاش بود تا مشروعیت سیاسی خود را بیش از پیش با مفاهیم مذهبی، بهویژه تشیع، پیوند بزند. در همین چارچوب، تفسیری تازه از نماد شیر و خورشید شکل گرفت؛ تفسیری که در آن شیر بهعنوان نماد حضرت علی(ع) خوانده شد. لقبی که در متون دینی برای او بهکار رفته- «اسدالله الغالب»- به این تفسیر قدرت بیشتری بخشید.
بر اساس این خوانش، شمشیری که به دست شیر داده شد، اشارهای نمادین به ذوالفقار، شمشیر منسوب به حضرت علی(ع) داشت. از این پس، ترکیب نمادین شیر، شمشیر و خورشید میتوانست همزمان حامل پیامهای مذهبی، سیاسی و ملی باشد: قدرت، عدالت، دفاع و مشروعیت الهی. این برداشت البته حاصل یک روند تاریخی و ایدئولوژیک بود و نه بازتاب معنای اولیه نماد.
در دوره قاجار، شیر شمشیر بهدست بهتدریج به شکل غالب و رسمی این نشان تبدیل شد. پرچمهای دولتی، سکهها، نشانها و مدالهای حکومتی همگی این تصویر را بازتولید میکردند. حتی جهت نگاه شیر و حالت نگه داشتن شمشیر نیز واجد معنا تلقی میشد؛ اغلب شیر رو به سمت چپ تصویر میشد و شمشیر را به نشانه آمادگی و اقتدار در دست داشت.
