توسط : تقابل نظامی محدود ایران و آمریکا در جنوب کشور، اگرچه به نقض آتشبس منجر شد، اما بلافاصله متوقف شد
سهشنبه شب صحنه یکی از پرتنشترین شبهای منطقه و حتی جهان در ماههای اخیر بود؛ شبی که همزمان چندین کانون بحران فعال شدند و از خلیجفارس تا دریای سیاه و از شمال عراق تا مرزهای افغانستان، آتش درگیریها زبانه کشید. درحالی که جنگ اوکراین و روسیه همچنان ادامه داشت،گزارشهایی از حمله پاکستان به مواضعی در افغانستان و عملیات نظامی ترکیه در منطقه دهوک عراق منتشر شد اما مهمترین تحول به تشدید رویارویی مستقیم ایران و آمریکا اختصاص داشت؛ رویاروییای که هرچند هنوز از ورود به یک جنگ فراگیر فاصله دارد اما بار دیگر منطقه را در آستانه بحرانی بزرگ قرار داده است. تنشها پس از آن شدت گرفت که یک فروند بالگرد تهاجمی AH-64 آپاچی ارتش آمریکا دوشنبهشب در نزدیکی سواحل عمان و جنوب تنگه هرمز سقوط کرد. اگرچه دو خدمه این بالگرد در عملیات نجات ارتش آمریکا از آب بیرون کشیده شدند اما رسانههای آمریکایی ازجمله سیانان مدعی شدند این بالگرد بر اثر حمله یک پهپاد ایرانی سرنگون شده است. همین حادثه بهانهای برای آغاز عملیات نظامی جدید آمریکا علیه ایران شد. یک مقام آمریکایی به شبکه سیبیاس گفت که ارتش آمریکا نزدیک به ۲۰ هدف را در جنوب ایران مورد حمله قرار داده است. فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام نیز اعلام کرد اهداف مورد حمله شامل سامانههای پدافند هوایی، سایتهای راداری و ایستگاههای کنترل زمینی بودهاند. هرچند سنتکام ساعاتی بعد اعلام کرد، عملیات به پایان رسیده اما فضای منطقه نشان میداد که ماجرا هنوز خاتمه نیافته است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز چهارشنبه در واکنش به این تحولات اعلام کرد که ایران «برای رسیدن به توافق، زمان زیادی را از دست داده» و اکنون «بهای آن را خواهد پرداخت». او همچنین احتمال صدور دستور حملات بیشتر را رد نکرد و گفت، تحولات اخیر نشان میدهد آتشبس شکننده میان دو طرف ممکن است در حال فروپاشی باشد. ترامپ در پیامی دیگر از آنچه «موفقترین محاصره دریایی تاریخ جنگهای دریایی» نامید، دفاع کرد و مدعی شد که هیچ کشتی بدون اجازه آمریکا قادر به عبور از این محاصره نیست. او این محاصره را «دیوار فولادی» توصیف و ادعا کرد که اقتصاد ایران تحتفشار شدیدی قرار گرفته و توانایی تأمین بسیاری از هزینههای خود را از دست داده است.
با این حال، گزارش والاستریت ژورنال حاکی از آن بود که ترامپ تا ساعات اولیه روز چهارشنبه هنوز برای پاسخ نظامی گسترده به ایران قانع نشده بود و حتی حادثه سقوط بالگرد را چندان مهم توصیف نکرده بود. اما پس از دریافت گزارشهای جدید امنیتی و توصیه مستقیم مقامهای نظامی ازجمله پیت هگست و ژنرال کین، تصمیم به اجرای عملیات نظامی گرفته شد. مقامهای آمریکایی تأکید کردند که صرفنظر از عمدی یا غیرعمدی بودن حادثه، واشنگتن آن را مستحق پاسخ میدانسته است.
ایران نیز ساعاتی بعد واکنش نشان داد. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(ص) با انتشار بیانیهای اعلام کرد در پاسخ به تجاوز ارتش آمریکا، برخی پایگاههای نظامی این کشور در منطقه هدف حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی قرار گرفتهاند. براساس گزارشهای منتشرشده، مواضع آمریکایی در بحرین، کویت و اردن در فهرست اهداف ایران قرار داشتند. هرچند مقامهای منطقهای از رهگیری موشکها خبر دادند و گزارشی از اصابت مستقیم منتشر نشد اما این اقدام نشان داد که تهران قصد ندارد، حملات آمریکا را بدون پاسخ بگذارد. اردن نیز اعلام کرد پنج موشک شلیک شده از سوی ایران را رهگیری و منهدم کرده است. به گفته منابع ایرانی، این موشکها پایگاه هوایی موفقالسلطی را هدف قرار داده بودند؛ پایگاهی که محل استقرار جنگندههای اف-۳۵ و دیگر تجهیزات هوایی آمریکا محسوب میشود. همزمان وزارت امور خارجه ایران، حملات آمریکا را نقض آشکار منشور سازمان ملل متحد و اصول بنیادین حقوق بینالملل توصیف کرد و آن را نشانهای از رویکرد جنگطلبانه واشنگتن دانست.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز آمریکا را به نقض توافق آتشبس و ارسال پیامهای متناقض متهم کرد. او گفت، حملات اخیر واشنگتن میتواند روند دیپلماتیک موجود را با آسیب جدی مواجه کند. به گفته بقایی، تهران در حال بررسی تأثیر این تحولات بر روند مذاکرات غیرمستقیم با آمریکاست و تصمیمات بعدی خود را براساس رفتار طرف مقابل اتخاذ خواهد کرد. در همین حال شورای امنیت روسیه با صدور بیانیهای هشدار داد که آمریکا و اسرائیل ممکن است از روند مذاکرات و پوشش دیپلماتیک برای آمادهسازی یک عملیات گستردهتر علیه ایران استفاده کنند. این هشدار در شرایطی مطرح شد که برخی کارشناسان نیز مشروعیت اقدامات اخیر آمریکا را زیر سوال برده و تأکید کردند، کشوری که بهطور مستمر با استقرار نیروها و تجهیزات نظامی در مجاورت مرزهای یک کشور دیگر فعالیت میکند، نمیتواند به آسانی به اصل دفاع مشروع استناد کند.
در میانه این فضای پرتنش، تحرکات دیپلماتیک نیز ادامه یافت. هیأتی از قطر روز چهارشنبه وارد تهران شد تا درباره راههای کاهش تنش و احیای روند مذاکرات گفتوگو کند. پیش از این خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام آگاه گزارش داده بود که مذاکرهکنندگان قطری برای نهایی کردن توافق احتمالی میان ایران و آمریکا راهی تهران شدهاند. فاکسنیوز نیز به نقل از یک دیپلمات مطلع، گزارش داد که این هیأت پس از رایزنی با مقامهای آمریکایی به تهران سفر کرده تا اختلافات باقیمانده میان دو طرف را کاهش دهد. نکته قابلتوجه آن است که برخلاف فضای نظامی حاکم بر منطقه، نشانههای سیاسی همچنان از بسته نشدن کامل مسیر دیپلماسی حکایت دارند. به نوشته پولیتیکو، یک مقام ارشد کاخ سفید تأکید کرده که حملات متقابل اخیر تغییری در چشمانداز توافق احتمالی با ایران ایجاد نکرده و رئیسجمهور آمریکا همچنان معتقد است، دستیابی به توافق نزدیک است. این مقام تصریح کرده که روند مذاکرات، بهرغم تنشهای نظامی، متوقف نشده است. مجموع این تحولات نشان میدهد، تهران و واشنگتن در شرایطی کمسابقه قرار گرفتهاند؛ از یکسو حملات نظامی و پاسخهای متقابل ادامه دارد و از سوی دیگر کانالهای مذاکره همچنان باز ماندهاند. بهنظر میرسد هر دو طرف تلاش میکنند، دامنه درگیری را در سطحی کنترلشده، نگه دارند و از تبدیل آن به جنگی فراگیر جلوگیری کنند. به همین دلیل بسیاری از ناظران معتقدند، آنچه در روزهای اخیر رخ داده بیش از آنکه آغاز یک رویارویی تمامعیار باشد، بخشی از یک تسویهحساب محدود نظامی در سایه مذاکراتی است که هنوز هیچیک از طرفین حاضر نیستند پایان آن را اعلام کنند.
