توسط : حضور وزیرخارجه آمریکا در شورای خلیجفارس و اعتراض ایران به بیانیه پایانی آنها
نشست وزیران خارجه آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس در بحرین، اگرچه در ظاهر جلسهای دورهای میان واشنگتن و متحدان عربش بود اما در واقع نخستین آزمون منطقهای برای یادداشت تفاهمی محسوب میشد که چند روز پیش میان تهران و واشنگتن با میانجیگری قطر و پاکستان امضا شد. کشورهای عربی که سالها خود را در خط مقدم پیامدهای هرگونه تنش میان ایران و آمریکا دیدهاند این بار تلاش کردند پیش از آنکه توافق نهایی شکل بگیرد، سهم خود را در طراحی نظم جدید منطقه مطالبه کنند.
پیام واشنگتن
حضور مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در منامه بیش از هر چیز حامل یک پیام اطمینانبخش برای شرکای عرب واشنگتن بود. او تصریح کرد هیچ بخشی از روند مذاکرات با ایران نباید امنیت، ثبات یا رفاه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را تضعیف کند و آمریکا منافع متحدانش را در تمام مراحل مذاکرات در نظر خواهد گرفت.
این موضع در شرایطی مطرح شد که طی روزهای گذشته، نگرانیهایی در پایتختهای عربی درباره مفاد یادداشت تفاهم ایران و آمریکا شکل گرفته بود. مهمترین دغدغه آنها این بود که توافق اولیه عمدتاً بر توقف درگیریها و موضوع هستهای متمرکز شده و به مسائل حساس دیگری مانند برنامه موشکهای بالستیک، توان پهپادی ایران، فعالیت گروههای همپیمان تهران در منطقه همچنین وضعیت تنگه هرمز اشاره روشنی ندارد.
در واقع، شورای همکاری تلاش کرد این خلأها را پیش از تبدیل تفاهم به توافق نهایی پر کند. به همین دلیل وزیران خارجه کشورهای عربی در بیانیه پایانی تصریح کردند که هر توافق دائمی باید تمامی ابعاد نگرانیهای امنیتی آنان را پوشش دهد و صرف محدود شدن برنامه هستهای ایران برای ایجاد ثبات پایدار کافی نخواهد بود.
تنگه هرمز
شاید هیچ موضوعی به اندازه تنگه هرمز، فضای نشست منامه را تحت تأثیر قرار نداد. پس از پایان جنگ ۴۰ روزه و امضای تفاهم ایران و آمریکا، اظهارنظرهای متفاوت درباره نحوه مدیریت این آبراه راهبردی، نگرانیهای تازهای ایجاد کرده است. درحالی که یک خط ارتباطی میان ایران و ایالات متحده در تنگه هرمز ایجاد شده تا به جلوگیری از بروز حوادثی که میتواند به تشدید تنشهای نظامی منجر شود، کمک کند، مارکو روبیو با لحنی کمسابقه هشدار داد که هیچ کشوری حق ندارد برای عبور کشتیها از آبراههای بینالمللی، عوارض یا هزینه تعیین کند. او تأکید کرد اگر چنین رویهای در تنگه هرمز پذیرفته شود این الگو میتواند به سایر آبراههای جهان نیز سرایت کند و نظم تجارت جهانی را با «هرجومرج کامل» روبهرو کند. از نگاه واشنگتن، تفاوتی میان «عوارض عبور» و آنچه تهران از آن با عنوان «هزینه خدمات» یاد میکند، وجود ندارد و هر دو به معنای ایجاد محدودیت بر اصل آزادی کشتیرانی هستند.
همین مسئله باعث شد، آزادی کامل و بدون قید و شرط کشتیرانی در تنگه هرمز به یکی از مهمترین محورهای بیانیه مشترک تبدیل شود. وزیران خارجه آمریکا و کشورهای شورای همکاری همچنین بر امنیت دریانوردی و حفاظت از مسیرهای انتقال انرژی تأکید کردند و از عملیات اضطراری مشترک عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی برای نجات بیش از ۱۱ هزار دریانورد گرفتار در بحران اخیر تقدیر کردند؛ موضوعی که نشان میدهد، امنیت دریایی اکنون از سطح یک مسئله منطقهای فراتر رفته و به اولویت اقتصاد جهانی تبدیل شده است.
در مقابل، جمهوری اسلامی ایران روایت متفاوتی ارائه کرد. وزارت امور خارجه ضمن رد مواضع نشست منامه، بیانیه مشترک آمریکا و شورای همکاری را «مداخلهجویانه، تحریکآمیز و غیرمسئولانه» توصیف کرد و ادعاهای مطرح شده درباره برنامه هستهای ایران را تکرار «دروغ بزرگ» آمریکا و اسرائیل دانست.
تهران همچنین تأکید کرد، تنگه هرمز در محدوده آبهای سرزمینی ایران و عمان قرار دارد و مدیریت کشتیرانی در این آبراه بر اساس مفاد بند پنجم یادداشت تفاهم پایان جنگ انجام خواهد شد. جمهوری اسلامی همچنین از کشورهای عربی خواست به جای همراهی با واشنگتن از ابتکار ایجاد منطقه عاری از سلاح هستهای در غرب آسیا حمایت کنند.
ایران همچنین هشدار داد: صلح و امنیت پایدار در منطقه تنها از مجرای اعتمادسازی و همکاری متقابل میان کشورهای منطقه و به دور از مداخلات مخرب آمریکا حاصل میشود. درج عبارت کلیشهای «تهدیدهای ناشی از ایران» بهعنوان مفهومی که از سالها قبل توسط اسرائیل و آمریکا در مسیر طرح ایرانهراسی ابداع شد، نشانه تلاش هیات حاکمه آمریکا برای تحمیل توهمات و مطامع خود بر کشورهای منطقه است. در همین ارتباط، تهدیدانگاری از توانمندیهای دفاعی ایران قویا محکوم میشود. در شرایطی که آمریکا در راستای سیاست «تفرقه بینداز و حکومت کن»، کشورهای عضو شورای همکاری را در یک مسابقه خطرناک و بیپایان تسلیحاتی گرفتار کرده و منطقه غرب آسیا را به یک زرادخانه عظیم تسلیحاتی تبدیل کرده است، صحبت از برنامه موشکی و پهپادی ایران غیرمسئولانه و کاملا محکوم است. بدیهی است، جمهوری اسلامی ایران کوچکترین مماشاتی در امر دفاع از کیان ایران و توانمندیهای مرتبط با آن نخواهد داشت.
معماری جدید امنیت خلیج فارس
نشست منامه تنها درباره ایران نبود بلکه تصویری از نظم امنیتی جدید مورد نظر آمریکا و کشورهای عربی ارائه داد؛ نظمی که بر دو پایه استوار است: ادامه مسیر دیپلماسی و همزمان حفظ اهرمهای فشار.
در بیانیه پایانی علاوه بر استقبال از یادداشت تفاهم ایران و آمریکا و تأکید بر ادامه مذاکرات تا دستیابی به توافق نهایی بر این نکته نیز تصریح شد که هرگونه همکاری اقتصادی و سرمایهگذاری آینده با ایران وابسته به میزان پایبندی تهران به تعهداتش خواهد بود؛ موضوعی که نشان میدهد، شورای همکاری در کنار ابزارهای امنیتی از اهرمهای اقتصادی نیز برای تأثیرگذاری بر رفتار ایران استفاده خواهد کرد.
از سوی دیگر، موضوعات منطقهای نیز جایگاه مهمی در مذاکرات داشت. وزیران خارجه درباره غزه از طرح آمریکا حمایت کردند و خواستار واگذاری اداره این منطقه به یک کمیته مستقل فلسطینی شدند. درباره لبنان نیز بر انحصار سلاح در اختیار دولت و خلع سلاح گروههای غیردولتی تأکید شد. عراق نیز به دلیل حملات پهپادی گروههای همپیمان ایران همچنین مسائل مربوط به مرزهای دریایی کویت مورد توجه قرار گرفت. در کنار این موارد، حمایت از دولت جدید سوریه، مخالفت با الحاق کرانه باختری و حمایت از مذاکرات میان اسرائیل و لبنان نیز در دستورکار قرار داشت؛ هرچند سایه پرونده ایران بر تمامی این مباحث سنگینی میکرد.
همزمان نشست سهجانبه عربستان، قطر و عمان نیز این پیام را تقویت کرد که کشورهای عربی نمیخواهند صرفاً ناظر روند مذاکرات تهران و واشنگتن باشند. آنها خواستار آن هستند که هر تفاهم یا توافق منطقهای، امنیت کشورهای خلیج فارس، ثبات منطقه و دستاوردهای اقتصادی آنها را به رسمیت بشناسد. در مجموع، نشست منامه نشان داد که مرحله جدید روابط ایران و آمریکا دیگر صرفاً یک پرونده دوجانبه نیست. هر توافق احتمالی اکنون باید از فیلتر نگرانیهای امنیتی کشورهای عربی، آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز، معادلات انرژی و موازنه قدرت منطقهای عبور کند. این مسأله عطش کشورهای عربی را بازتاب میدهد که میخواهند به هر نحوی در معماری نظم جدید منطقه یکی از طراحان اصلی باشند. امری که ایران به صورت مشروط با آن موافق است و به کشورهای عربی همواره توصیه کرده که امنیت جمعی تنها در سایه همکاری همه کشورهای منطقه و بدون دخالت خارجی قابل تحقق است.
