توسط : پشت پرده مهاجرت عظیم مراکشیها به خاک اسپانیا
ورود دهها هزار مهاجر از مراکش به شهر سبته (سئوتا) یکی از جدیترین بحرانهای مرزی اروپا در سالهای اخیر را رقم زده است؛ بحرانی که تنها یک موج مهاجرتی نیست بلکه حاصل تلاقی مشکلات اقتصادی، تنشهای سیاسی، اختلافات ارضی و نقش فزاینده شبکههای قاچاق و فضای دیجیتال در مدیریت حرکتهای انسانی است. در یکی از کمسابقهترین تحولات مرزی، وزارت کشور اسپانیا از ورود حدود ۴۹ هزار مهاجر به سبته در شمال آفریقا طی تنها ۲۴ ساعت خبر داد؛ موجی که دولت مادرید را مجبور کرد برای کنترل شرایط، نیروهای ارتش را در کنار گارد مدنی و یگانهای گارد ساحلی مستقر کند. همزمان گزارشها از کشف اجساد ۱۸ نفر در آبهای اطراف این منطقه حکایت دارد و عملیات جستوجو برای یافتن افراد مفقود همچنان در جریان است.این بحران یادآور موج مهاجرتی سال ۲۰۲۱ است؛ زمانی که در اوج تنشهای دیپلماتیک میان اسپانیا و مراکش بیش از ۱۰ هزار مهاجر در مدت دو روز وارد سبته شدند. آن اتفاق نشان داد که این منطقه کوچک میتواند در مدت کوتاهی به یکی از حساسترین نقاط مرزی اروپا تبدیل شود.
ماجرای توافق بازگرداندن مهاجران
میان مراکش و اسپانیا، توافقی امنیتی برای بازگرداندن مهاجرانی که بهصورت غیرقانونی وارد سبته میشوند، وجود دارد. براساس این توافق، مهاجران پس از بازداشت باید به شهرها و مناطق محل سکونت خود در مراکش بازگردانده شوند. اورسولا فون درلاین، رئیس کمیسیون اروپا نیز گفت هیچکس به سرزمین اصلی اسپانیا یا بقیه اتحادیه اروپا نرسیده است. اتحادیه اروپا همچنین در بیانیهای از همکاری مادرید و رباط برای بازگرداندن سریع مهاجران غیرقانونی استقبال کرده و تحولات سبته را نیازمند «پاسخی فوری، هماهنگ و مشترک» دانسته است. بروکسل تأکید کرده که اجازه نخواهد داد شبکههای قاچاق انسان، امنیت مرزهای خارجی اتحادیه اروپا را تضعیف کنند. در همین حال ایتالیا اعلام کرد که در واکنش به هجوم گسترده مهاجران از مراکش به سبته، توافقنامههای شنگن با اسپانیا را به حالت تعلیق درآورده است؛ اقدامی که نشاندهنده نگرانی برخی کشورهای اروپایی از سرایت پیامدهای این بحران به سایر مرزهای داخلی اتحادیه اروپاست. پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا نیز از واکنش برخی دولتهای اروپایی انتقاد کرد و آنها را متهم کرد که به دلیل «تعصب، اخبار جعلی، جهل یا منافع سیاسی» موضعگیری کردهاند. او در نامهای به اورزولا فون درلاین، رئیس کمیسیون اروپا، آنتونیو کاستا، رئیس شورای اروپا و میشل مارتین، نخستوزیر ایرلند خواستار برگزاری نشست اضطراری وزرای کشورهای عضو اتحادیه اروپا برای هماهنگی یک پاسخ مشترک شد. سانچز هشدار داد، اتحادیه اروپا نمیتواند واکنشهایی را تحمل کند که به گفته او «خودخواهانه، قطبی و غیرقانونی» هستند. در مقابل، وزیر کشور اسپانیا اعلام کرد بیشتر مهاجرانی که وارد سبته شده بودند به مراکش بازگشتهاند.
سبته؛ مرزی کوچک با اهمیت بزرگ
اهمیت سبته تنها به بحران مهاجرت محدود نمیشود. این منطقه با مساحت حدود ۱۹کیلومتر مربع، یکی از پیچیدهترین نقاط ژئوپلیتیکی شمال آفریقا محسوب میشود. سبته قرنها تحت کنترل اسپانیا بوده اما مراکش آن را بخشی از خاک خود میداند و همواره بر حق بازپسگیری آن تأکید کرده است. همین اختلاف باعث شده هر بحران امنیتی یا انسانی در این منطقه، فراتر از موضوع مهاجرت به عاملی برای تأثیرگذاری بر روابط سیاسی میان مادرید و رباط تبدیل شود. سبته در واقع تنها یک گذرگاه مرزی نیست؛ بلکه شاخصی برای سنجش وضعیت روابط دوجانبه اسپانیا و مراکش همچنین سیاستهای امنیت مرزی اتحادیه اروپاست.
اقتصاد؛ موتور اصلی مهاجرت جوانان
یکی از مهمترین عوامل شکلگیری موج مهاجرت، فشارهای اقتصادی در داخل مراکش است. اگرچه دولت مراکش طی سالهای گذشته، سرمایهگذاریهای گستردهای در توسعه زیرساختها انجام داده اما مشکلات ساختاری اقتصادی همچنان پابرجاست و بیشترین فشار را بر جمعیت جوان وارد میکند. نرخ بیکاری جوانان در مراکش، بهویژه در مناطق روستایی و حاشیهای شمال کشور، همچنان بالاست. در بسیاری از این مناطق، اشتغال غیررسمی تنها گزینه موجود محسوب میشود. رشد محدود دستمزدها، افزایش هزینههای زندگی و کاهش فرصتهای پیشرفت اجتماعی باعث شده بسیاری از جوانان، مهاجرت به اروپا را تنها مسیر دستیابی به ثبات اقتصادی و حمایت از خانوادههای خود از طریق ارسال پول بدانند. این فشار اقتصادی پس از فروپاشی اقتصاد غیررسمی مرزی شدت گرفت. اقتصاد شمال مراکش، سالها با سبته پیوند نزدیکی داشت و بخش مهمی از درآمد مردم منطقه از تجارت غیررسمی موسوم به «پورتئو»(porteo) تأمین میشد. هزاران نفر روزانه وارد سبته میشدند تا کالاهای مصرفی معاف از عوارض را به مراکش منتقل و در بازارهای محلی عرضه کنند. اما اقدامات رسمی برای مقابله با قاچاق خرد و تعطیلی برخی گذرگاههای تجاری مرزی، این منبع درآمد را از بین برد و فشار اقتصادی بر جوامع مرزی را افزایش داد.
نقش شایعات و شبکههای دیجیتال
در کنار عوامل اقتصادی، فضای مجازی نیز نقش مهمی در تشدید بحران دارد. انتشار شایعات درباره باز بودن مرزها یا آسانتر شدن ورود به خاک اسپانیا، هزاران نفر را در مدت کوتاهی به سمت مناطق مرزی کشاند. شبکههای قاچاق انسان نیز از فناوریهای جدید برای سازماندهی حرکت مهاجران استفاده میکنند. این گروهها از پیامرسانهای رمزگذاری شده و شبکههای اجتماعی برای انتشار اطلاعات درباره وضعیت نیروهای مرزبانی، شرایط جزر و مد برای عبور دریایی یا برداشتهای نادرست از قوانین پناهندگی اسپانیا بهره میبرند.
چرا سبته همچنان مقصد اصلی است؟
موقعیت جغرافیایی، مهمترین عامل جذابیت سبته برای مهاجران است. این شهر در سواحل شمال آفریقا و در نزدیکی تنگه جبلالطارق قرار دارد و همراه با ملیله، تنها مرز زمینی مستقیم میان آفریقا و اروپا محسوب میشود. برای ساکنان استانهای شمالی مراکش مانند مضیق-فنیدق و تطوان، اروپا در فاصلهای بسیار نزدیک قرار دارد و در روزهای صاف حتی از فاصله دور قابل مشاهده است. همین نزدیکی باعث میشود، مسیر سبته در مقایسه با سفرهای طولانی از صحرای آفریقا یا مسیر خطرناک دریایی به جزایر قناری، دستیافتنیتر بهنظر برسد. مهاجرت به سبته معمولاً از سه مسیر انجام میشود: عبور از حصار مرزی به شدت محافظت شده، شنا کردن در اطراف موجشکنهای مرزی در مناطق تاراخال و بلیونش، یا استفاده از قایقهای کوچک.
آینده بحران چه خواهد بود؟
بحران سبته نتیجه یک عامل واحد نیست؛ بلکه محصول ترکیبی از مشکلات اقتصادی، فروپاشی اقتصادهای محلی، رقابتهای سیاسی، اختلافات ارضی و نقش فناوریهای ارتباطی جدید است. تا وقتی که شکاف اقتصادی میان شمال آفریقا و جنوب اروپا ادامه داشته باشد و سبته همچنان بهعنوان یک منطقه اروپایی در خاک آفریقا باقی بماند این شهر یکی از مهمترین نقاط تجمع فشارهای مهاجرتی در مرز جنوبی اتحادیه اروپا خواهد بود. سبته نهتنها یک مرز جغرافیایی بلکه نقطهای است که در آن بحرانهای انسانی، منافع سیاسی و رقابتهای ژئوپلیتیکی به هم میرسند.
