توسط : محمدباقر ذوالقدر از شرط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز خبر داد
همزمان با مذاکرات تهران و مسقط در مورد تنگه هرمز وزارت خارجه عمان اعلام کرد، مذاکرات جاری در مورد ترتیبات ناوبری در تنگه هرمز در فضایی مثبت و سازنده درحال انجام است. اما این آبراه استراتژیک، بار دیگر به کانون تنش تبدیل شده است؛ هدف قرار گرفتن یک نفتکش اماراتی در شرایطی رخ داده که تهران و مسقط در حال مذاکره درباره سازوکار حقوقی و مسیرهای عبور و مرور از این آبراه راهبردی هستند. با این حال ایران تأکید دارد که بازگشایی تنگه صرفاً یک مسئله فنی و دریایی نیست و پیش از هر چیز به جبران آنچه تهران «نقض تفاهمنامه اسلامآباد» از سوی آمریکا میداند، وابسته است.
در همین حال جیدی ونس، معاون دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا در اظهاراتی با اشاره به اینکه با ایرانیها در حال گفتوگو هستیم، گفت: با توجه به کار گذاشتن مین در تنگه در حال بررسی یک سازوکار تردد دریایی هستیم. ایران و کشورهای خلیج فارس درحال گفتوگو درباره چگونگی تضمین عبور و مرور امن کشتیها هستند. انتظار ما این است که همان میزان نفت و گازی که پیش از آغاز درگیری از خلیج فارس صادر میشد، دوباره خارج شود و این موضوع طبیعتاً شامل مینروبی و تعهد ایران به عدم شلیک به کشتیهای تجاری است.
تنش تازه در تنگه هرمز درحالی شکل گرفته که منابع اماراتی از هدف قرار گرفتن یک کشتی این کشور خبر دادهاند. این حادثه در شرایطی رخ میدهد که شرکت نفتی ادنوک نیز پیشتر اعلام کرده بود از ابتدای جنگ رمضان ۱۵ کشتی مرتبط با این شرکت هنگام عبور از تنگه هرمز، هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفتهاند. ادنوک همچنین تأیید کرده که طی هفته گذشته، سه کشتی مرتبط با این شرکت هدف قرار گرفتهاند؛ تحولاتی که بار دیگر امنیت کشتیرانی در یکی از مهمترین آبراههای انرژی جهان را در مرکز توجه قرار داده است.
وزارت خارجه امارات در واکنش به این حادثه، هدف قرار دادن نفتکش ادنوک با موشک، هنگام عبور از تنگه هرمز را به شدت محکوم کرد و مدعی شد، هدف قرار دادن کشتیهای تجاری و استفاده از تنگه هرمز بهعنوان ابزار فشار یا باجگیری، مصداق دزدی دریایی از سوی سپاه پاسداران است. این موضعگیری درحالی صورت میگیرد که تهران از وجود سازوکارهای مشخص برای عبور کشتیها سخن میگوید و تأکید دارد که کشتیهایی که قصد تخلف از ترتیبات تعیین شده را داشته باشند با واکنش مواجه خواهند شد.
در سوی دیگر، مقامهای ایرانی در روزهای اخیر تلاش کردهاند، میان مذاکرات ایران و عمان و مسئله «بازگشایی» تنگه هرمز تفکیک قائل شوند. براساس مواضع تهران مذاکرات با مسقط بیش از آنکه بهمعنای توافق نهایی برای بازگشایی تنگه باشد بر نحوه مدیریت تردد، تعیین مسیر عبور کشتیها و ایجاد یک سازوکار حقوقی و فنی متمرکز است؛ سازوکاری که اجرای کامل آن در نهایت به رفتار ایالات متحده گره خورده است. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، روز شنبه در حاشیه نشست خبری رئیسجمهور در جمع خبرنگاران گفت، مذاکرات با عمان درباره سازوکار حقوقی و مدیریت تنگه هرمز و تعیین مسیر تردد در حال انجام است و طرفین «خیلی به توافق نزدیک» شدهاند. با این حال عراقچی تأکید کرد، باز شدن تنگه به شرایط دیگری از جمله جبران موارد نقض تفاهمنامه اسلامآباد از سوی آمریکا، وابسته است.
وزیر خارجه همچنین از پیچیدگیهای فنی و حقوقی تعیین مسیر عبور کشتیها سخن گفت و توضیح داد که در مرحله نخست، یک مسیر موقت مورد بررسی قرار گرفته است؛ مسیری که میتواند، مبنایی برای تعیین مسیر اصلی در آینده باشد. به گفته او، مذاکرات در این زمینه میان نیروهای نظامی و دریایی دو کشور و براساس نقشههای موجود انجام شده و پس از جمعبندی، مسیر جدید مشخص خواهد شد.
اما اختلاف اصلی تنها بر سر نقشه و مسیر عبور کشتیها نیست. تهران معتقد است، آمریکا با اقداماتی که پس از تفاهمنامه اسلامآباد انجام داده عملاً در سازوکار مورد توافق اخلال ایجاد کرده است. عراقچی با اشاره به بند پنجم این تفاهمنامه گفت، ایران اجرای تعهدات خود را آغاز کرده بود و قرار بود، ظرف یک ماه شرایط تردد به وضعیت عادی بازگردد. به گفته او حتی در طول دو هفته میزان ترددها به حدود ۶۰ درصد شرایط عادی رسید اما آمریکا تلاش کرد مسیرهای جدیدی در تنگه ایجاد کند و مدیریت ایران بر این آبراه را به چالش بکشد.
این موضع با هشدار صریح محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورایعالی امنیت ملی، همراه شد. او تأکید کرد تا زمانی که آمریکا رفتار خود را اصلاح نکند، تنگه هرمز باز نخواهد شد و شورایعالی امنیت ملی در این زمینه، چه در شرایط جنگ و چه در مذاکره، کوتاه نخواهد آمد. چنین مواضعی نشان میدهد که تهران، مسئله تنگه هرمز را بخشی از معادله گستردهتر امنیتی و سیاسی میان ایران و آمریکا میداند نه صرفاً موضوعی مرتبط با عبور کشتیهای تجاری.
در همین حال تحولات تنگه بار دیگر بازار جهانی نفت را تحتتأثیر قرار داده است. هر گونه نگرانی درباره امنیت عبور و مرور از هرمز بهسرعت در قیمت نفت منعکس میشود؛ زیرا این آبراه یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان محسوب میشود. به همین دلیل حتی یک حادثه محدود نیز میتواند، پیامدهایی فراتر از جغرافیای خلیج فارس داشته باشد. این تحولات در بستر روابط شکننده تهران و واشنگتن رخ میدهد. از زمان برقراری آتشبس در اوایل آوریل، دو کشور در وضعیتی موسوم به «نه جنگ و نه صلح» قرار گرفتهاند؛ وضعیتی که نه پایان اختلافات را رقم زده و نه نشانهای از حرکت سریع به سوی توافقی پایدار است. تهران و واشنگتن همچنان بر سر مسائل اساسی اختلاف دارند و هر یک معتقد هستند در موقعیت چانهزنی بهتری قرار گرفته و طرف مقابل باید امتیاز بیشتری ارائه کند. با این حال رفتار دو طرف در هفتههای اخیر نشان میدهد که در کنار فشار و تهدید یک محاسبه مشترک نیز وجود دارد: جلوگیری از خارج شدن بحران از کنترل. ایران و آمریکا، با وجود اختلافات عمیق، میدانند تشدید بیمحابای تنش میتواند، هزینههایی ایجاد کند که در شرایط کنونی هیچیک آمادگی پذیرش آن را ندارد. از این منظر مذاکرات ایران و عمان درباره تنگه هرمز میتواند یکی از معدود کانالهایی باشد که امکان مدیریت بحران و جلوگیری از برخوردهای گستردهتر را فراهم میکند. مسئله هرمز دیگر صرفاً به عبور نفتکشها محدود نیست. آنچه در این آبراه در حال شکلگیری است بخشی از بازتعریف نظم امنیتی خلیج فارس است؛ نظمی که در آن نقش ایران، آمریکا، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و بازیگران میانجی بیش از گذشته به یکدیگر گره خورده است. آینده تنگه هرمز به همان اندازه که به مسیرهای دریایی و ترتیبات فنی وابسته است به نتیجه چانهزنیهای سیاسی تهران و واشنگتن نیز بستگی دارد. اکنون پرسش اصلی این نیست که آیا تنگه هرمز باز خواهد شد بلکه این است که چه کسی، با چه شروطی و تحت چه سازوکاری، قواعد عبور از مهمترین آبراه انرژی جهان را تعیین خواهد کرد.
