سفر معنادار پوتین

مناقشه مسکو و توکیو، رنگ نظامی گرفت

سفر ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، به جزیره ایتوروپ، بزرگ‌ترین جزیره در زنجیره مورد مناقشه کوریل جنوبی، تنها یک سفر داخلی یا بازدید از مناطق دورافتاده روسیه نیست؛ بلکه اقدامی نمادین و ژئوپلیتیکی است که می‌تواند، آخرین بقایای دیپلماسی چند دهه‌ای مسکو و توکیو را بیش از گذشته تضعیف کند. ایتوروپ که ژاپنی‌ها آن را «ایتوروفو» می‌نامند یکی از چهار جزیره‌ای است که مالکیت آنها از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون محل اختلاف دو کشور بوده است.
اختلاف بر سر ایتوروپ، کوناشیر، شیکوتان و جزایر کوچک هابومای برای دهه‌ها مانع امضای پیمان صلح رسمی میان روسیه و ژاپن شده است. اگرچه برخی مقام‌های ارشد روسیه پیش‌تر از این جزایر بازدید کرده‌اند، حضور شخصی پوتین در ایتوروپ، حامل پیام متفاوتی است: مسکو قصد ندارد، حاکمیت خود بر این منطقه را موضوع مذاکره قرار دهد و آن را بخشی تثبیت‌ شده از قلمرو روسیه می‌داند.
زمان‌بندی این سفر نیز معنادار است. حضور پوتین پس از برگزاری رزمایش‌های دریایی ناوگان اقیانوس آرام روسیه در منطقه ساخالین و اطراف کوریل جنوبی انجام شد؛ موضوعی که به این سفر، ابعادی امنیتی و نظامی می‌دهد. برنامه پوتین ترکیبی از بازدید از زیرساخت‌های غیرنظامی از‌جمله بیمارستان، مدرسه و کارخانه فرآوری ماهی و دیدار با فرماندار ساخالین، مقام‌های مرزی سازمان امنیت فدرال روسیه و فرماندهان نظامی بود.
این ترکیب، پیام دوگانه‌ای را منتقل می‌کند. مسکو از یک‌سو می‌خواهد، نشان دهد که ایتوروپ صرفاً یک پایگاه نظامی نیست و روسیه در حال توسعه و اداره عادی آن است؛ از سوی دیگر حضور مقام‌های امنیتی و فرماندهان ارشد نظامی تأکید می‌کند که کرملین برای حفظ کنترل خود بر این جزایر آماده است.
ریشه این نمایش قدرت را باید در سقوط روابط روسیه و ژاپن پس از جنگ اوکراین جست‌وجو کرد. در دوران شینزو آبه، دو کشور برای حل اختلاف ارضی و گسترش همکاری‌های اقتصادی تلاش کردند اما نزدیکی فزاینده توکیو به آمریکا و اروپا و اعمال تحریم علیه مسکو، فضای مصالحه را از بین برد. روسیه نیز در واکنش، مذاکرات پیمان صلح را متوقف و همکاری‌های اقتصادی مشترک در کوریل جنوبی را تعلیق کرد.
واکنش ژاپن به سفر پوتین نیز تند بود. دولت توکیو سفیر روسیه را احضار و اعتراض رسمی خود را اعلام کرد و بار دیگر مدعی شد، جزایر موسوم به «سرزمین‌های شمالی» بخشی جدایی‌ناپذیر از قلمرو ژاپن هستند. سانائه تاکاایچی، نخست‌وزیر ژاپن نیز بر ادعای تاریخی و حقوقی کشورش تأکید کرد. سفیر آمریکا در توکیو هم اعلام کرد، موضع واشنگتن درباره حاکمیت ژاپن بر این جزایر تغییر نکرده است.
با این‌ حال روسیه در میدان، دست بالا را دارد. مسکو طی سال‌های گذشته، زیرساخت‌های نظامی ایتوروپ و کوناشیر را تقویت کرده و سامانه‌های موشکی، پایگاه‌های هوایی و تأسیسات نظامی خود را توسعه داده است. اهمیت این جزایر فقط به اختلاف ارضی محدود نمی‌شود؛ آنها مسیرهای راهبردی میان دریای اختسک و اقیانوس آرام را در اختیار روسیه قرار می‌دهند و بخشی از معماری بازدارندگی و قدرت دریایی مسکو در شرق آسیا محسوب می‌شوند. حدود ۲۰‌ هزار شهروند روس در این جزایر در شرایط آب‌و‌هوایی سخت زندگی می‌کنند اما این جزایر دارای ذخایر معدنی از‌جمله طلا و نقره همچنین پهنه‌های غنی ماهیگیری هستند. پس از اشغال این جزایر در سال ۱۹۴۵ مسکو حدود ۱۷‌ هزار سکنه ژاپنی را تبعید کرد.
در چنین شرایطی سفر پوتین را می‌توان نشانه‌ای از پایان یک دوره دانست؛ دوره‌ای که در آن حل اختلاف ارضی از طریق مذاکره هنوز امکان‌پذیر به‌ نظر می‌رسید. اکنون کوریل جنوبی بیش از آنکه صرفاً میراث یک مناقشه تاریخی باشد به یکی از نقاط حساس رقابت نظامی و ژئوپلیتیکی در شمال اقیانوس آرام تبدیل شده است؛ منطقه‌ای که روسیه در آن می‌خواهد نشان دهد حاکمیت، امنیت و قدرت نظامی‌اش، قابل چانه‌زنی نیست.