توسط : فیلم مستند نازا، ساخته دو فیلمساز اسرائیلی که به پشت پرده کشتار مردم غزه میپردازد جایزه ویژه هیأت داوران جشنواره ونیز را دریافت کرد. در واکنش به نمایش این فیلم، مقامات رژیم اسرائیل علیه سازندگان آن اعلام جرم کرده و خواستار لغو تابعیت آنها شدند. سازندگی به این موضوع پرداخته است
مستندی که قرار بود روایتی از سازوکار جنگ در غزه باشد، حالا خود به یکی از موضوعات مناقشهبرانگیز در داخل اسرائیل تبدیل شده است. «نازا»، ساخته یووال آبراهام و راشل زور، دو فیلمساز اسرائیلی، در جشنواره فیلم ونیز با استقبال گسترده منتقدان و تماشاگران روبهرو شد اما همزمان واکنش تند مقامهای اسرائیلی را نیز برانگیخت؛ واکنشهایی که از اتهام «خیانت» تا درخواست برای بررسی اقدامات قانونی علیه سازندگان و منابع فیلم را دربرمیگیرد. «نازا» مستندی ۸۰ دقیقهای است که حاصل نزدیک به سه سال تحقیق است و تلاش میکند از خلال گفتوگو با نیروهای نظامی و اطلاعاتی اسرائیل، تصویری از سازوکار تصمیمگیری برای حملات در غزه ارائه دهد. منابع فیلم ناشناس باقی ماندهاند، چهره و صدای آنها بهصورت دیجیتالی تغییر داده شده و گفتوگوها عمدتاً شبها روی پشتبامهایی در تلآویو ضبط شده است؛ انتخابی که از همان ابتدا بر فضای مخفیانه و پرمخاطره روایت تأکید میکند. آبراهام و زور پیش از این نیز با ساخت مستند «سرزمین دیگری نیست» نام خود را در سینمای سیاسی جهان مطرح کرده بودند.
آن فیلم که با همکاری باسل عدرا و حمدان بلال، دو فیلمساز فلسطینی، ساخته شد، در سال ۲۰۲۵ جایزه اسکار را بهدست آورد. «نازا» اما یک گام دیگر به داخل ساختار نظامی اسرائیل میرود و بهجای ثبت مستقیم زندگی قربانیان، تلاش میکند از زبان کسانیکه در این ساختار حضور داشتهاند، درباره نحوه عملکرد آن سوال کند.
روایت یک سازوکار
هسته اصلی فیلم بر شهادت ۲۴ نیروی نظامی و اطلاعاتی اسرائیل استوار است. آنها درباره نظارت بر نوار غزه، شناسایی اهداف، روند تصمیمگیری برای حملات و همچنین نحوه محاسبه تلفات غیرنظامیان سخن میگویند. عنوان فیلم نیز از یک اصطلاح عبری در ادبیات نظامی و اطلاعاتی اسرائیل گرفته شده است؛ اصطلاحی که به تعداد تخمینی غیرنظامیانی اشاره دارد که انتظار میرود در جریان یک حمله هوایی کشته شوند و در ادبیات نظامی از آنها با عنوان «خسارت جانبی» یاد میشود. به اینترتیب، از نگاه سازندگان، مسئله اصلی فیلم تنها آن چیزی نیست که در لحظه حمله رخ میدهد، بلکه فرآیندی است که پیش از حمله، مرگ غیرنظامیان را بهعنوان بخشی از محاسبات وارد تصمیمگیری میکند. یکی از مهمترین ادعاهای مطرحشده در فیلم به استفاده از سامانهای موسوم به «لاوندر» مربوط میشود؛ سامانهای که به گفته مصاحبهشوندگان، با استفاده از دادههای ارتباطی و اطلاعات بهدستآمده از غزه، در شناسایی اهداف نقش داشته است. یکی از منابع این روند را کاری در مقیاس گسترده و مثل یک کارخانه توصیف میکند و منبع دیگری روند شناسایی اهداف را به یک بازی ویدئویی تشبیه میکند.
این روایتها البته با پاسخ ارتش اسرائیل روبهرو شدهاند. آنها، هم ادعاهای مطرحشده در فیلم و هم اعتبار منابع ناشناس را زیر سوال برده و استفاده از هوش مصنوعی برای تعیین اهداف حملات را رد میکنند. مقامهای نظامی اسرائیل تأکید کردهاند که تصمیمگیری و صدور مجوز حملات توسط نیروهای انسانی و براساس دستورالعملهای نظامی انجام میشود. همین اختلاف، یکی از مهمترین محورهای مناقشه پیرامون «نازا» است: فیلم تلاش میکند تصویری از یک سازوکار سازمانیافته ارائه دهد.
عصبانیت تلآویو
انتشار فیلم تنها به بحثهای سینمایی محدود نمانده است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، «نازا» را فیلمی تکاندهنده توصیف کرد و گفت در شرایطی که اسرائیل با آنچه او تحریکات ضدیهودی در سراسر جهان میخواند، مواجه است، طرح چنین ادعاهایی از داخل اسرائیل غیرقابل تحمل است. ایال زامیر، رئیس ستاد ارتش اسرائیل نیز فیلم را نه اثری انتقادی، بلکه حملهای علیه دولت اسرائیل دانست و مدعی شد که فیلم بر «اتهامهای خونین، تحریف عامدانه واقعیت و اتهامهای سنگین و نادرست» علیه سربازان و فرماندهان اسرائیلی بنا شده است. او از دادستان نظامی خواسته است امکان اقدامات قانونی درباره فیلم و افراد دخیل در ساخت آن را بررسی کند. میکی زوهار، وزیر فرهنگ و ورزش اسرائیل، موضعی تندتر گرفت و از بررسی احتمال اقداماتی علیه سازندگان فیلم سخن گفت. او همچنین خواستار بررسی لغو تابعیت اسرائیلی آبراهام و زور به دلیل آنچه «خیانت» خوانده شد، شده است. این واکنشها نشان میدهد که «نازا» برای مقامهای اسرائیلی فراتر از یک فیلم مستند درباره جنگ است.
حمایت فیلمسازان
در مقابل این واکنشها، بیش از ۲۰۰ فیلمساز اسرائیلی با امضای طوماری از سازندگان «نازا» حمایت کردهاند. آری فولمن، شلومی الکابتز، ران تال و میخال آویاد ازجمله چهرههای شناختهشدهای هستند که نامشان در میان امضاکنندگان دیده میشود. در این طومار بر نقش هنر و روزنامهنگاری در ایجاد امکان نگاه کردن جامعه به خودش تأکید شده است؛ مسئلهای که «نازا» نیز به شکل مستقیم با آن درگیر است. فیلمسازان تلاش کردهاند بخشی از جنگ غزه را نه از زاویه بیانیههای رسمی، بلکه از خلال روایت کسانی نشان دهند که مدعیاند در بخشی از فرآیند نظامی آن حضور داشتهاند. آبراهام هنگام دریافت جایزه ویژه هیأت داوران جشنواره ونیز گفت هدف آنها این بوده که با بیشترین جزئیات ممکن بدانند «سامانههای کشتار در غزه چگونه بهنظر میرسیدند و چگونه کار میکردند». او همچنین تأکید کرد که از نظر سازندگان فیلم، سکوت در برابر جنایت میتواند به تداوم آن کمک کند. در مقالهای مشترک، آبراهام و زور نتیجهگیری خود از فیلم را صریحتر بیان کردهاند. به نوشته آنها، کشتار غیرنظامیان فلسطینی در غزه پیامد تراژیک و ناخواسته جنگ با حماس نبوده، بلکه اقدامی از پیش طراحی شده، حساب شده و عمدی بوده است.
استقبال در ونیز
همزمان با جنجالهای سیاسی، واکنش جامعه سینمایی به «نازا» مثبت بوده است. فیلم در نخستین نمایش خود در ونیز با ۲۵دقیقه تشویق ایستاده تماشاگران مواجه شد و در ادامه جایزه ویژه هیأت داوران جشنواره را دریافت کرد. «هالیوود ریپورتر» آن را مستندی جدی و ضروری درباره ماشین کشتار ارتش اسرائیل در غزه خوانده است. «ایندیوایر» به فیلم بالاترین امتیاز خود، یعنی «الف»، داده و «نکست بست پیکچر» نیز امتیاز ۹ از ۱۰ را برای آن در نظر گرفته و فیلم را یکی از آثار قابلتوجه در مسیر رقابت اسکار بهترین مستند دانسته است. «اسکرین اینترنشنال» فیلم را اثری فوری و کوبنده توصیف کرده و «د رپ» آن را کیفرخواستی تیره علیه ارتش اسرائیل» نامیده است. «گاردین» نیز به فیلم چهار ستاره از پنج ستاره داده است.
پرسشهای مهم درباره غزه
اهمیت «نازا» صرفاً در موفقیت آن در ونیز یا واکنش تند مقامهای اسرائیلی خلاصه نمیشود. این فیلم تلاش میکند یکی از بنیادیترین پرسشهای جنگ غزه را از زاویهای متفاوت مطرح کند: مرگ غیرنظامیان در این جنگ تا چه اندازه نتیجه اشتباه، و تا چه اندازه حاصل تصمیم و محاسبه پیشینی بوده است؟ این پرسش در شرایطی مطرح میشود که جنگ غزه، بنا بر آمار ارائهشده از سوی وزارت بهداشت غزه، دهها هزار کشته و زخمی برجای گذاشته و بخش بزرگی از این منطقه را ویران کرده است. دسترسی محدود خبرنگاران خارجی به غزه نیز امکان مشاهده مستقل بسیاری از ابعاد جنگ را دشوار کرده است. «نازا» از این جهت نیز قابلتوجه است که بخشی از روایت درباره جنگ غزه را از زبان اسرائیلیها بازتاب میدهد و فیلمسازان آن نه ناظران خارجی، بلکه شهروندان اسرائیلی هستند و منابع اصلی آن نیز، بنا بر روایت سازندگان، از داخل ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل آمدهاند. «نازا» از پشتبامهای شبانه تلآویو آغاز میشود، اما موضوعاش شهری در فاصله صدها کیلومتری آن است؛ غزه. شاید مهمترین دستاورد فیلم همین جابهجایی باشد: آوردن جنگ از تصاویر ویرانهها و آمار تلفات به درون اتاقهای تصمیمگیری و پرسیدن این سوال که پیش از آنکه بمبی بر خانهای فرود بیاید، چه کسانی، با چه اطلاعاتی و براساس چه محاسباتی تصمیم گرفتهاند که آن خانه هدف قرار گیرد.
