توسط : ماجرای تخریب کلیسای انجیلی مشهد چه بود؟
گروه اجتماعی: بامداد ۱۴ خردادماه، یکی از شناختهشدهترین بناهای تاریخی اقلیتهای مذهبی در مشهد طی عملیاتی که گفته میشود کمتر از دو ساعت به طول انجامید با لودر تخریب شد. کلیسای انجیلی مشهد که در خیابان ارگ و در محدوده بافت تاریخی مرکزی شهر قرار داشت اکنون به تلی از خاک تبدیل شده و همین موضوع موجی از انتقادها را نسبت به عملکرد دستگاههای مسئول در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی برانگیخته است.
کلیسای انجیلی مشهد که در دهه ۱۳۳۰ و در دوران پهلوی دوم ساخته شده بود سال ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی کشور بهثبت رسید. با این حال در ادامه و پس از شکایت مالک، رأی دیوان عدالت اداری به خروج این بنا از فهرست آثار ملی منجر شد. هرچند خروج از ثبت ملی بهمعنای از بین رفتن کامل ارزش تاریخی بنا نبود اما عملاً سطح حفاظت قانونی از آن را کاهش داد.
حمید حلاجمقدم، سرپرست معاونت میراث فرهنگی خراسان رضوی، تأکید کرده است که این بنا با وجود خروج از ثبت ملی همچنان در اسناد مصوب حریم بافت تاریخی و طرح تفصیلی شهر مشهد بهعنوان بنایی واجد ارزش تاریخی شناخته میشد و هرگونه مداخله عمرانی در آن نیازمند اخذ مجوزهای قانونی از شهرداری و میراث فرهنگی بود. به گفته او، هیچگونه مجوزی برای تخریب این بنا صادر نشده و پس از اطلاع از عملیات، یگان حفاظت میراث فرهنگی با همکاری نیروی انتظامی و دستور مقام قضایی موفق به توقف ادامه تخریب شد.
در مقابل، شهرداری مشهد نیز هرگونه مسئولیت در صدور مجوز را رد کرده است. محمدرضا قلندر، شهردار مشهد، اعلام کرده که مالک خصوصی بنا هیچ استعلامی از شهرداری نگرفته و شهرداری نیز هیچ مجوزی برای تخریب صادر نکرده است. به گفته او، عملیات بهصورت شبانه انجام شده است. با این حال بسیاری از فعالان میراث فرهنگی معتقدند که ریشه اصلی ماجرا به سالها قبل بازمیگردد؛ زمانی که بنا از فهرست آثار ملی خارج شد.
رضا سلیماننوری،خراسانپژوه و فعال میراث فرهنگی، در توضیح ماجرا به «سازندگی» میگوید: مکان مورد نظر باغ ملی مشهد در خیابان ارگ است؛ محدودهای بین بلوار مدرس، خیابان امام خمینی، خیابان پاسداران و خیابان شهید چمران. پیش از انقلاب این منطقه از محلههای اقلیتنشین مشهد محسوب میشد و تعدادی از مسیحیان غیرارمنی، یهودیان و بهائیان در آن سکونت داشتند. پس از انقلاب، بخش قابلتوجهی از بناهای این محدوده مصادره شد.
او ادامه میدهد: اما ماجرای مصادره کلیسای انجیل از این قرار است که ظاهراً در این مکان فعالیتهای تبلیغی انجام میشده است. برای اطلاع بیشتر بد نیست بدانید که در ابتدای دهه ۷۰ کشیشی بهنام حسین سودمند در ایران اعدام شد. این کشیش وابسته به همین کلیسا بود. کلیساهای آمریکایی در ایران اعم از کلیساهای انگلیسیزبان و مورمون عمدتاً در سالهای ۶۱ و ۶۲ تعطیل شدند و فعالیت آنها عملاً از بین رفت. این کلیسا نیز تا ابتدای دهه ۷۰ فعالیت محدودی داشت اما پس از بازداشت و اعدام کشیش سودمند عملاً تعطیل شد سپس به ستاد اجرایی فرمان امام واگذار گردید.
به گفته نوری: این بنا در سال ۱۳۸۴ به ثبت ملی رسید. هنگام ثبت، سازمان میراث فرهنگی اطلاع دقیقی از مالک بنا نداشت. چندین بار استعلام انجام شد اما پاسخی دریافت نشد و در نهایت بنا بهعنوان یک اثر تاریخی با مالک نامشخص ثبت ملی شد. در دهه ۹۰ ستاد اجرایی فرمان امام نسبت به این ثبت اعتراض کرد و از طریق دادگستری خراسان موفق شد، بنا را از فهرست آثار ملی خارج کند. علت این اقدام نیز روشن است؛ زمانی که یک ملک ثبت ملی باشد امکان تصرف و انجام تغییرات در آن بسیار محدود میشود و هر اقدامی، نیازمند اخذ مجوزهای متعدد است اما در صورت خروج از ثبت ملی، محدودیتها بهمراتب کمتر خواهد بود. نکته دیگر اینکه این بنا نخستین بنا با سابقه کلیسایی در کشور است که پس از ثبت جهانی پرونده کلیساهای ایران در یونسکو تخریب میشود.
به گفته نوری: پس از این اتفاق، میراث فرهنگی شکایت کرد و پرونده به دیوان عدالت اداری رفت. رأی دیوان این بود که چون مالک با ثبت اثر موافق نیست، ثبت ملی امکانپذیر نیست؛ اما در عین حال باید ضوابط حفاظتی رعایت و بنا حفظ شود و تخریب نشود. این وضعیت سالها ادامه داشت و تلاشها برای ثبت مجدد بنا نیز به نتیجه نرسید. ابتدای امسال، نماینده ستاد اجرایی فرمان امام با میراث فرهنگی تماس میگیرد و اعلام میکند که قصد انتقال مالکیت یا واگذاری ملک را دارند. میراث فرهنگی نیز اعلام میکند که اصل واگذاری مانعی ندارد. البته مشخص نیست دقیقاً چه مطالبی از سوی ستاد مطرح شده و پاسخ نهایی چه بوده است.
شب تخریب
او با اشاره به ماجرای تخریب این کلیسا، توضیح میدهد: اداره اوقاف در شب چهارشنبه و در آستانه تعطیلات وارد عمل میشود و ظرف مدت کوتاهی، عملیات تخریب را آغاز میکند. بهنظر میرسد تصور بر این بوده که در فضای تعطیلات، حساسیت و نظارت کمتری وجود خواهد داشت. به گفته او: نکته دیگر اینکه تمامی علائم کلیسا پیش از این حذف شده بود. هم صلیب نصب شده روی در ورودی و هم صلیب بالای ساختمان برداشته شده بودند. عکسهایی که هنوز این نمادها را نشان میدهند مربوط به پیش از سال ۹۵ هستند. این علائم پیشتر حذف شده بودند و ظاهراً این اقدام از سوی ستاد اجرایی فرمان امام انجام شده بود تا بنا نشانههای ظاهری یک کلیسا را نداشته باشد. نوری توضیح میدهد: پس از آغاز تخریب، اعتراضها شروع و در نهایت دادستانی وارد ماجرا شد. در ابتدا اجازه ورود به محل داده نمیشد اما بعداً امکان بازدید فراهم شد. در حال حاضر نیز بهنظر میرسد، نتیجه نهایی پرونده این باشد که ساختمانی بدون مجوز شهرداری تخریب شده و نهایتاً جریمهای مالی برای آن در نظر گرفته شود.
خطر برای کلیسای دیگر
به گفته این فعال میراث فرهنگی: کلیسای دوم مشهد نیز تقریباً در وضعیتی مشابه قرار دارد. شورای خلیفهگری ارامنه تهران که مسئولیت آن را برعهده دارد این ملک را برای فروش عرضه کرده و در جستوجوی خریدار است. پرونده ثبت ملی کلیسا و مدرسه ارامنه مشهد نیز تشکیل شد اما در مرحله نخست به دلیل نقص پرونده موفق به ثبت نشد. سپس موضوع به دیوان کشیده شده و رأی صادر شد که مدرسه ثبت ملی نیست. در نهایت نیز این مدرسه در سال ۱۳۹۶ به فروش رسید. به گزارش سازندگی: پرونده تخریب کلیسای انجیلی اکنون وارد مرحله بررسی قضایی شده است. دادستان عمومی و انقلاب مرکز خراسان رضوی از آغاز بررسی ابعاد حقوقی و ثبتی این پرونده خبر داده و نمایندگان مجلس نیز نسبت به روند خروج آثار تاریخی از فهرست ثبت ملی هشدار دادهاند. احسان عظیمیراد، نماینده مشهد در مجلس، رأی دیوان عدالت اداری برای خروج بنا از ثبت ملی را یکی از عوامل اصلی شکلگیری این وضعیت دانسته و تأکید کرده است که اگر این روند ادامه پیدا کند بسیاری از بناهای تاریخی دارای ارزش اقتصادی در معرض تخریب قرار خواهند گرفت.
