توسط : سقوط شاخص اعتماد به عدد ۳۶.۶، بیتابی ۶۰ درصد جامعه در برابر فشارهای معیشتی و چشمانداز مبهم آینده
گروه اجتماعی: تازهترین پیمایشهای اجتماعی دولت، تصویری دوگانه از جامعه ایران ارائه میدهد؛ جامعهای که در آن ۷۶ درصد مردم به ایرانی بودن خود افتخار میکنند و احساس تعلق اجتماعی افزایش یافته اما همزمان ۶۲ درصد از شرایط اجتماعی ناراضیاند، ۶۰ درصد میگویند دیگر توان تحمل فشار اقتصادی را ندارند و نزدیک به سهچهارم مردم، احساس تبعیض و نابرابری میکنند. این آمارها را سیدمحمد بطحایی، رئیس سازمان امور اجتماعی کشور، در نشست خبری مربوط به سامانه «کلانشاخص وضعیت اجتماعی و پیشرفت» مطرح کرد؛ نشستی که بخش مهمی از آن به تشریح وضعیت سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، امید اجتماعی و انسجام ملی اختصاص داشت. بطحایی در این نشست گفت نتایج پیمایشهای انجام شده، نشان میدهد که جامعه ایران در برخی شاخصها با چالشهای جدی مواجه است اما در عین حال همچنان از ظرفیتهای مهمی در حوزه هویت ملی و همبستگی اجتماعی برخوردار است.
زنگ خطری که بهصدا درآمده است
یکی از مهمترین بخشهای این گزارش به وضعیت سرمایه اجتماعی کشور مربوط میشود. بطحایی با اشاره به نتایج پیمایشهای انجامشده، گفت: «پیمایشهایی که از سوی وزارت کشور و سایر نهادهای علمی و پژوهشی انجام شده همگی نشاندهنده وجود یک زنگ خطر جدی برای کشور در حوزه سرمایه اجتماعی است».
براساس آمارهای ارائه شده، سرمایه اجتماعی کشور در سال ۱۳۹۴ معادل ۴۳.۵ از ۱۰۰ بوده اما این شاخص در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۶.۶۶ رسیده است. به گفته رئیس سازمان امور اجتماعی کشور، این بهمعنای کاهش حدود ۱۰ درصدی سرمایه اجتماعی در یک دهه گذشته است. او تأکید کرد که این کاهش در همه سطوح یکسان نبوده است. به گفته وی، افت سرمایه اجتماعی در سطح کلان بسیار بیشتر از سطح میانی بوده و در مقابل، سرمایه اجتماعی در سطح خرد نهتنها کاهش نداشته بلکه افزایش نیز پیدا کرده است. بطحایی در توضیح این موضوع گفت: «برداشت ما از این وضعیت آن است که اعتماد مردم به کارآمدی کاهش یافته اما در مقابل اعتماد میان مردم، خانوادهها، دوستان، همسایگان و نهادهای مردمی افزایش پیدا کرده است». به گفته او، شبکههای اجتماعی خرد به تدریج نقش حمایتی بیشتری در حوزههای عاطفی، مالی و اطلاعاتی ایفا میکنند و بخشی از خلأ ناشی از کاهش اعتماد در سطح کلان را جبران کردهاند.
افزایش احساس تعلق اجتماعی
در کنار کاهش سرمایه اجتماعی، برخی شاخصها روند متفاوتی را نشان میدهند. رئیس سازمان امور اجتماعی کشور گفت بر اساس آخرین پیمایش انجام شده، احساس تعلق اجتماعی در کشور به حدود ۶۴ درصد رسیده است؛ رقمی که نسبت به پیمایش قبلی نزدیک به ۲۰ درصد افزایش نشان میدهد. او این شاخص را یکی از سرمایههای مهم اجتماعی کشور توصیف کرد و گفت: «این یافته نشان میدهد که در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۰ احساس تعلق مردم به جامعه افزایش یافته است». افزایش این شاخص در شرایطی رخ داده که جامعه ایران طی سالهای اخیر با مجموعهای از فشارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مواجه بوده است. بطحایی معتقد است این ظرفیت اجتماعی میتواند در شرایط بحرانی، نقش مهمی در حفظ انسجام جامعه ایفا کند.
سهچهارم مردم احساس تبعیض میکنند
در میان آمارهای ارائه شده، یکی از قابل توجهترین ارقام به احساس عدالت و برابری مربوط میشود. براساس نتایج آخرین پیمایشها، تنها حدود ۲۵ درصد مردم احساس میکنند در جامعهای مبتنی بر عدالت و برابری زندگی میکنند. به بیان دیگر حدود ۷۵ درصد مردم احساس تبعیض و نابرابری دارند. بطحایی درباره این شاخص گفت: «اینکه این احساس تا چه اندازه با واقعیت منطبق است یا نیست، موضوع دیگری است؛ اما آنچه اهمیت دارد این است که سهچهارم مردم چنین احساسی دارند». او تأکید کرد همین احساس، فارغ از میزان انطباق آن با واقعیت، باید مورد توجه سیاستگذاران و مدیران کشور قرار گیرد. کارشناسان اجتماعی معتقدند، احساس تبعیض یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر کاهش اعتماد عمومی و افزایش نارضایتی اجتماعی است و میتواند بر بسیاری از شاخصهای دیگر نیز اثر بگذارد.
امید اجتماعی؛ نقطه تاریک پیمایشها
نتایج پیمایشهای سال ۱۴۰۴ همچنین نشان میدهد، بخش قابلتوجهی از جامعه نسبت به آینده خوشبین نیست. به گفته رئیس سازمان امور اجتماعی کشور حدود ۶۰ درصد مردم نسبت به بهبود شرایط در آینده امیدوار نیستند و تصور مثبتی نسبت به بهتر شدن وضعیت ندارند. بطحایی البته تأکید کرد که این شاخص میتواند تحتتأثیر رخدادهای سیاسی و اجتماعی قرار گیرد. او گفت: «گاهی وقوع یک رویداد ملی موجب افزایش انسجام اجتماعی، تقویت همبستگی ملی و کمرنگ شدن بخشی از نارضایتیها و اختلافات میشود». به گفته وی هنگام تحلیل این دادهها باید زمان انجام پیمایشها و شرایط اجتماعی کشور را نیز در نظر گرفت.
۷۶ درصد مردم به ایرانی بودن خود افتخار میکنند
در میان شاخصهای مختلف، هویت ملی یکی از نقاط قوت گزارش شده در این پیمایشهاست. بطحایی گفت حدود ۷۶ درصد مردم به ایرانی بودن خود افتخار میکنند. او افزود: «این عدد مربوط به قبل از تحولات اخیر است و احتمال دارد در پیمایشهای بعدی افزایش نیز پیدا کرده باشد». رئیس سازمان امور اجتماعی کشور همچنین با اشاره به برخی مقایسههای بینالمللی گفت، میزان افتخار به هویت ملی در ایران حتی در مقایسه با برخی کشورهای اروپایی نیز عدد قابلتوجهی محسوب میشود. این در حالی است که بسیاری از شاخصهای رضایت اجتماعی و امید اجتماعی، وضعیت مطلوبی را نشان نمیدهند. همین موضوع باعث شده برخی تحلیلگران از وجود شکاف میان هویت ملی و ارزیابی شهروندان از وضعیت جاری کشور سخن بگویند.
۶۲ درصد از شرایط اجتماعی رضایت ندارند
بطحایی در بخش دیگری از سخنان خود به شاخص رضایت اجتماعی پرداخت. براساس نتایج پیمایشها، میزان رضایت اجتماعی در بازه صفر تا صد حدود ۳۸ درصد برآورد شده است. این عدد بهمعنای آن است که حدود ۶۲ درصد مردم از شرایط اجتماعی رضایت ندارند. در همین پیمایش ۷۰ درصد مردم اعلام کردهاند که تغییر سیاستهای کلان، مؤثرترین راه برای نجات کشور است. همچنین ۵۱ درصد پاسخدهندگان معتقدند، رهبری میتواند در ایجاد این تحولات نقش مؤثری ایفا کند. در کنار این آمارها ۶۰ درصد مردم نیز گفتهاند که دیگر توان تحمل فشارهای اقتصادی بیشتر را ندارند.
مخالفت اکثریت با برهم خوردن نظم اجتماعی
با وجود نارضایتی گسترده از شرایط اقتصادی و اجتماعی، نتایج پیمایشها نکته دیگری را نیز نشان میدهد. بطحایی اعلام کرد که ۸۰ درصد مردم مخالف برهم خوردن نظم اجتماعی هستند. این آمار در شرایطی مطرح میشود که بسیاری از شاخصهای رضایت و امید اجتماعی وضعیت مطلوبی ندارند.
