توسط : دیدار پزشکیان و پوتین در ترکمنستان
گروه بین‌الملل: مسعود پزشکیان روز پنج‌شنبه در حالی وارد ترکمنستان شد که سفر او دو دستورکار مهم را به‌هم پیوند می‌داد؛ تقویت روابط ایران با کشورهای منطقه و رایزنی درباره آینده همکاری‌های سیاسی و زیست‌محیطی در حوزه خزر. حضور رئیس‌جمهور ایران در اجلاس سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع به‌عنوان مهمان ویژه و دیدار او با ولادیمیر پوتین در کنار شرکت در نشست کشورهای ساحلی دریای خزر، فرصتی برای تهران فراهم کرد تا هم بر جایگاه منطقه‌ای خود تأکید کند و هم درباره تحولات جاری و بحران فزاینده محیط‌زیستی خزر رایزنی کند.
فرصتی برای تهران
اجلاس سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، مجموعه‌ای از کشورهای برخاسته از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ را گردهم می‌آورد. این سازمان با هدف حفظ و گسترش همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی جمهوری‌های سابق شوروی شکل گرفت هرچند همه کشورهای این منطقه، عضو آن نیستند. ایران نیز عضویت این سازمان را ندارد اما امسال به‌عنوان مهمان ویژه در نشست سران حضور یافت. پزشکیان این دعوت را فرصتی برای تقویت پیوندهای موجود و گشودن فصل تازه‌ای از همکاری‌ها دانست و تأکید کرد که ایران خود را بخشی طبیعی از جغرافیای به‌هم‌پیوسته منطقه می‌داند؛ جغرافیایی که به گفته او، ریشه در تاریخ، فرهنگ، تمدن و پیوندهای مردمی دارد. این حضور در شرایطی انجام شد که مسکو نیز بر اهمیت همکاری‌های منطقه‌ای و کاهش وابستگی به سازوکارهای مالی تحت نفوذ غرب تأکید می‌کند.
پیام اقتصادی پوتین
ولادیمیر پوتین در سخنرانی خود اعلام کرد، حجم تجارت روسیه با کشورهای عضو کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در سال ۲۰۲۵ از ۱۱۰ میلیارد دلار فراتر رفته است. به گفته او ۹۰ درصد مبادلات تجاری این مجموعه با ارزهای ملی انجام شده است. رئیس‌جمهور روسیه این روند را عاملی برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی بدون وابستگی به نفوذ خارجی توصیف کرد. این اظهارات نشان می‌دهد که مسکو همچنان به‌دنبال تقویت پیوندهای اقتصادی با کشورهای پیرامونی و استفاده از سازوکارهای جایگزین برای مبادلات مالی است؛ رویکردی که با توجه به فشارهای غرب بر روسیه اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
حمایت مسکو از تهران
یکی از مهم‌ترین بخش‌های سفر پزشکیان، دیدار او با پوتین در حاشیه اجلاس بود؛ دیداری که مسائل دوجانبه و تحولات مرتبط با درگیری‌های منطقه‌ای در آن مطرح شد. پوتین در آغاز این گفت‌وگو از تلاش‌های ایران برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز درگیری‌ها سخن گفت و تأکید کرد که تهران در آغاز این بحران، نقشی نداشته است. او همچنین با اشاره به پیشنهادهای جدید ایران برای پایان دادن به وضعیت موجود، آمادگی روسیه را برای کمک به تهران اعلام کرد. پزشکیان نیز ضمن تمجید از روابط تهران و مسکو از موضع روسیه در مخالفت با یکجانبه‌گرایی آمریکا قدردانی کرد. رئیس‌جمهور ایران در عین حال تأکید کرد که پایان درگیری‌ها باید با احترام به حقوق ایران همراه باشد. او درباره روند مذاکرات گفت، تهران پیشنهادهایی ارائه کرده و واشنگتن نیز پیشنهادهای تازه‌ای مطرح کرده است. به گفته پزشکیان، ایران برخی اصلاحات را در پیشنهادهای خود انجام داده و پس از تکمیل این روند امکان گفت‌وگو با میانجی‌ها برای نهایی کردن پیشنهادها فراهم خواهد شد.
بحران دریای خزر
در کنار تحولات سیاسی، نشست محیط‌زیستی دریای خزر نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این دریا میان ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان مشترک است و کاهش مداوم سطح آب آن به یکی از نگرانی‌های جدی کشورهای ساحلی تبدیل شده است. بیش از ۸۰ درصد آب ورودی خزر از رودخانه ولگا تأمین می‌شود. کاهش سطح آب در سال‌های اخیر، بخش‌هایی از بستر دریا را نمایان کرده و حتی به آشکار شدن خشکی‌های جدید در نزدیکی سواحل قزاقستان انجامیده است. براساس داده‌های مؤسسه تحقیقات قزاقستان در دریای خزر بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ مساحت پوشیده از آب در بخش مورد مطالعه در شمال‌شرقی این دریا حدود ۱۶ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع کاهش یافته است. تصاویر ماهواره‌ای سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ نیز عقب‌نشینی آب در اطراف جزیره کولالی و مجمع‌الجزایر تیولنی را نشان می‌دهد.
تلاش جمعی برای نجات خزر
قزاقستان پیشنهاد تدوین برنامه‌ای بین‌دولتی برای حفاظت از منابع آبی خزر را مطرح کرده است. همزمان پنج کشور ساحلی در چارچوب کنوانسیون تهران روی برنامه عملیاتی سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ کار می‌کنند. بهبود پایش وضعیت دریا، ارزیابی پیامدهای تغییر سطح آب و تدوین راهکارهای سازگاری با شرایط جدید از اهداف این برنامه است. مدیریت مصرف آب و حفاظت از اکوسیستم‌های ساحلی نیز به همکاری مشترک نیاز دارد. برای ایران، سفر به ترکمنستان تنها حضور در یک اجلاس سیاسی نبود؛ این سفر فرصتی برای پیشبرد همزمان دیپلماسی منطقه‌ای و همکاری‌های زیست‌محیطی بود. با این حال موفقیت چنین رویکردی به آن بستگی دارد که گفت‌وگوهای سیاسی و توافق‌های کارشناسی به اقدامات عملی برای کاهش تنش‌ها و مقابله با بحران خزر تبدیل شوند.
