توسط : رئیس سازمان انرژی اتمی ایران از سفر به سازمان ملل بازماند
محمد اسلامی، معاون رئیسجمهور ایران و رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، این بار نتوانست خود را به مهمترین نشست سالانه نهاد ناظر هستهای سازمان ملل برساند. تصمیم برای جلوگیری از حضور او در هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین، تنها یک محدودیت معمول برای سفر یک مقام تحریمشده نیست؛ بلکه نشانهای از ورود فشارهای سیاسی علیه ایران به مرحلهای تازه است؛ مرحلهای که در آن حتی تریبونهای چندجانبه نیز به میدان کشمکش تهران و واشنگتن تبدیل شدهاند. اسلامی که در فهرست تحریمها قرار دارد و مشمول ممنوعیت سفر سازمان ملل متحد است پیش از این با دریافت معافیتهای تحریمی توانسته بود در چنین نشستهایی شرکت کند. اما این بار شرایط متفاوت بود. فشار دولت آمریکا باعث شد، شورای امنیت سازمان ملل متحد، در شرایطی که اجماع لازم برای صدور معافیت وجود نداشت با درخواست اتریش برای فراهم کردن امکان سفر اسلامی موافقت نکند. نتیجه آن شد که رئیس سازمان انرژی اتمی ایران و هیأت همراهش ناچار شدند در میانه مسیر بازگردند و به تهران برگردند. به این ترتیب اسلامی نتوانست در مراسم افتتاحیه کنفرانس سالانه آژانس حاضر شود و سخنرانی کند؛ اتفاقی که برای تهران تنها از دست دادن یک سخنرانی نیست بلکه محروم شدن عالیترین مقام هستهای جمهوری اسلامی از حضور مستقیم در یکی از مهمترین مجامع دیپلماتیک هستهای جهان است.
فشار واشنگتن
موضع آمریکا درباره این تصمیم نیز صریح بود. کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، درباره جلوگیری از حضور اسلامی گفت او فردی تحریمشده است و واشنگتن نمیخواهد، کسی از تحریمها فرار کند. به گفته رایت، اسلامی درخواست معافیت کرده بود اما این درخواست رد شد. نماینده آمریکا در آژانس نیز صراحتاً اعلام کرد که واشنگتن با اعطای معافیت به رئیس سازمان انرژی اتمی ایران مخالفت کرده است. بنابراین برای تهران تردیدی باقی نمانده که تصمیم نهایی برای جلوگیری از سفر اسلامی، دستکم در نگاه ایران، نتیجه مستقیم فشار آمریکا بوده است. رایت همزمان با دفاع از این تصمیم، موضع سخت واشنگتن درباره برنامه هستهای ایران را تکرار کرد و گفت برنامه هستهای جمهوری اسلامی «به هر طریقی» پایان خواهد یافت. او مدعی شد، آمریکا مذاکره را ترجیح میدهد اما اجازه نخواهد داد، ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند. این اظهارات نشان میدهد که ماجرای اسلامی را نمیتوان از پرونده گستردهتر هستهای ایران جدا کرد. واشنگتن از یکسو بر مذاکره تأکید میکند و از سوی دیگر تلاش دارد دامنه فشارهای سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک علیه تهران را افزایش دهد.
تهران خشمگین است
در تهران اما روایت کاملاً متفاوت است. ایران معتقد است، اتریش تحتفشار آمریکا مانع ورود اسلامی به وین شده است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این موضوع را تأیید کرد و گفت، آمریکا اتریش را برای انجام این اقدام تحتفشار قرار داده است.
رضا نجفی، سفیر ایران نزد سازمانهای بینالمللی در وین نیز پس از اظهارات وزیر انرژی آمریکا، این اقدام را «کارشکنی» خواند و اتریش را به نقض تعهدات خود بهعنوان کشور میزبان سازمانهای بینالمللی متهم کرد. نجفی با انتقاد از استناد اتریش به قطعنامههایی که از نگاه تهران خاتمه یافتهاند، خواستار رفع فوری آنچه «نقض تعهد» خواند شد و از وین تضمین خواست که چنین اتفاقی تکرار نشود. ایران همچنین کاردار اتریش در تهران را احضار کرد؛ اقدامی که نشان میدهد، ماجرای جلوگیری از حضور اسلامی از نگاه تهران به یک اختلاف دیپلماتیک جدی با کشور میزبان تبدیل شده است.
یک غیبت معنادار
هفتادمین کنفرانس عمومی آژانس روز دوشنبه ۱۴ سپتامبر در مرکز بینالمللی وین آغاز شد و تا ۱۸ سپتامبر ادامه خواهد داشت. نمایندگان ۱۸۱ کشور عضو در این نشست درباره مسائل مربوط به انرژی هستهای، ایمنی و امنیت هستهای، برنامهها و بودجه آژانس و دیگر موضوعات مرتبط با فعالیتهای این نهاد گفتوگو میکنند.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در سخنرانی افتتاحیه گفت وضعیت نظارت این نهاد بر برنامه هستهای ایران در سال ۲۰۲۶ «وخیمتر شده است». او بار دیگر از تهران خواست برای شفافسازی مسائل باقیمانده با آژانس همکاری کند. همزمانی این سخنان با غیبت رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، معنای سیاسی بیشتری به این کنفرانس داده است. تهران درحالی با نگرانیهای فنی و نظارتی آژانس روبهروست که عالیترین مقام مسئول پرونده هستهای این کشور امکان حضور در نشست را پیدا نکرده است.
پروندهای که سختتر میشود
جلوگیری از ورود اسلامی در خلأ اتفاق نیفتاده است. شورای حکام آژانس در روزهای گذشته، قطعنامهای علیه ایران تصویب کرده و پیش از آن نیز آژانس درباره افزایش ذخایر اورانیوم با غنای بالا، آثار اورانیوم کشف شده در سایتهای اعلام نشده و محدودیتهای ایجاد شده برای فعالیت بازرسان و تجهیزات نظارتی ابراز نگرانی کرده بود. به همین دلیل ممانعت از سفر اسلامی را میتوان، بخشی از زنجیره فشاری دانست که همزمان در چند سطح دنبال میشود. در یک سطح، فشار فنی و نظارتی آژانس افزایش یافته است؛ در سطح دیگر، شورای حکام موضع سختتری علیه تهران گرفته و حالا در سطح دیپلماتیک حتی امکان حضور مقام ارشد هستهای ایران در نشست سالانه آژانس نیز محدود شده است. برای تهران این همزمانی نشانهای از سیاسی شدن پرونده هستهای است. مقامهای ایرانی معتقدند سازوکارهای فنی آژانس نباید به ابزاری برای اعمال فشار ژئوپلیتیکی تبدیل شود و چنین روندی در نهایت اعتبار و بیطرفی این نهاد را تضعیف میکند.
شکاف عمیقتر
ماجرای اسلامی در نهایت یک پیام بزرگتر دارد: اختلاف تهران و غرب بر سر برنامه هستهای ایران از سطح پرونده فنی و تحریمهای اقتصادی به حوزه نمایندگی و حضور دیپلماتیک نیز کشیده شده است. اگرچه غیبت یک مقام به تنهایی نمیتواند مسیر پرونده هستهای ایران را تعیین کند اما در شرایطی که اعتماد میان تهران و آژانس بهشدت کاهش یافته چنین اقداماتی میتواند، فاصله دو طرف را بیشتر کند. از نگاه ایران، جلوگیری از حضور اسلامی نشانه فشار سیاسی است؛ از نگاه آمریکا، اجرای سختگیرانه تحریمها و جلوگیری از دور زدن محدودیتهاست. در این میان خطر اصلی آن است که هر اقدام تازه بهجای باز کردن مسیر گفتوگو به حلقه دیگری از فشار و واکنش تبدیل شود. در چنین شرایطی، کنفرانس عمومی آژانس که قرار است، محل گفتوگو درباره مسائل هستهای باشد خود به صحنهای از رویارویی سیاسی تبدیل شده است. اسلامی در وین حضور ندارد اما غیبت او بیش از هر سخنرانی دیگری، وضعیت روابط ایران و آژانس را به تصویر میکشد: پروندهای که زمانی قرار بود در چارچوب فنی و نظارتی مدیریت شود اکنون بیش از هر زمان دیگری درگیر منازعه سیاسی، فشارهای بینالمللی و رقابت ژئوپلیتیکی شده است.
