توسط : تلاش میانجیگران برای عدم شروع مجدد جنگ
صدای انفجارها هنوز از جنوب ایران دور نشده بود که تلفنهای دیپلماتیک در دوحه و اسلامآباد، بار دیگر به صدا درآمدند. حملات تازه آمریکا و اسرائیل به چند استان ایران تنها یک عملیات نظامی دیگر نبود؛ این حملات آزمونی برای تفاهمی بود که قرار بود به جنگ پایان دهد اما حالا تنها چند هفته پس از شکلگیری، دوباره زیر آوار دود و آتش قرار گرفته است. درحالی که فضای منطقه بار دیگر بوی رویارویی میدهد، میانجیها تلاش میکنند آخرین رشتههای ارتباطی میان تهران و واشنگتن را حفظ کنند؛ رشتههایی که هر بار با یک حمله نظامی، یک اتهام امنیتی یا یک موضعگیری تند نازکتر از قبل میشوند. در نخستین ساعات پس از حملات روایتهای متناقضی درباره سرنوشت روند میانجیگری منتشر شد. ارمنیوز، رسانه اماراتی، مدعی شد واشنگتن از طریق قطر و پاکستان تصمیم خود برای تعلیق روند میانجیگری با ایران را ابلاغ کرده و دلیل آن را بیاعتمادی به تهران و ناکارآمدی کانالهای ارتباطی دانسته است. اما تقریباً همزمان منابع دولتی پاکستان تصویری متفاوت ارائه کردند؛ تصویری که از ادامه تلاشها برای بازگرداندن دو طرف به میز مذاکره حکایت داشت. به گفته این منابع، اسلامآباد و دوحه تماسهای تازهای با مقامهای ایرانی و آمریکایی برقرار کردهاند تا حملات متوقف شود و مذاکرات براساس تفاهمنامه اسلامآباد از سر گرفته شود. یک منبع نزدیک به روند میانجیگری نیز تأکید کرد که پاکستان و قطر همچنان با هر دو طرف در ارتباط هستند و تلاش میکنند آنها را به پایان دادن به خصومتها و بازگشت به مسیر توافق متقاعد کنند. همین روایت نشان میدهد که حتی در اوج درگیریها نیز دیپلماسی کاملاً متوقف نشده است؛ بلکه همزمان با پرواز جنگندهها، مذاکرات پشت درهای بسته نیز ادامه دارد. وزارت امور خارجه پاکستان نیز با انتشار بیانیهای از همه طرفها خواست، خویشتنداری کرده و از هر اقدامی که میتواند صلح و ثبات منطقه را بیش از پیش تضعیف کند پرهیز کنند. در همین حال یک منبع آگاه به رویترز خبر داد که مذاکرهکنندگان قطری در ایران حضور دارند و با مقامهای ایرانی درباره راههای کاهش تنش و فراهم کردن زمینه ادامه مذاکرات گفتوگو میکنند.
در واشنگتن نیز نشانههایی از باز ماندن پنجره دیپلماسی دیده میشود. بلومبرگ به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داد که گفتوگوهای فنی میان ایران و آمریکا درباره دستیابی به یک توافق پایدار همچنان ادامه دارد و دولت آمریکا همچنان بر یافتن یک راهحل دیپلماتیک تأکید دارد؛ موضوعی که نشان میدهد حتی پس از تبادل حملات، گزینه مذاکره هنوز از دستورکار خارج نشده است. در آنکارا نیز هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، از تداوم آتشبس میان تهران و واشنگتن سخن گفت و تأکید کرد که دو طرف واقعاً خواهان رسیدن به یک توافق صلحآمیز هستند. او رخدادهای مربوط به تنگه هرمز را ناشی از یک سوءتفاهم توصیف کرد و در عین حال سیاستهای دولت بنیامین نتانیاهو را تهدیدی برای امنیت منطقه، اسرائیل و حتی اقتصاد جهانی دانست. به گفته فیدان، بسیاری از بازیگران بینالمللی نیز به این جمعبندی رسیدهاند که ادامه این مسیر، امنیت بینالمللی را با مخاطره روبهرو میکند. اظهارات وزیر امور خارجه ترکیه در شرایطی مطرح شد که سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه نیز تأکید کرد، بحران میان ایران و آمریکا تنها از طریق توافقی جامع که منافع همه طرفها را در نظر بگیرد، قابل حل است. همزمان روزنامه لبنانی الاخبار از تلاش مصر برای استفاده از کاهش تنش میان تهران و واشنگتن بهعنوان فرصتی برای بازسازی روابط خود با کشورهای عربی حوزه خلیجفارس خبر داد؛ هرچند این روزنامه تأکید کرد که موفقیت چنین ابتکاری همچنان به تصمیمهای واشنگتن و موازنه جدید قدرت در منطقه وابسته است.حتی در اروپا نیز نگرانی از ادامه جنگ افزایش یافته است. بارت دی ویور، نخستوزیر بلژیک، با اشاره به سرعت تحولات گفت، دنبال کردن اخبار این جنگ تقریباً غیرممکن شده و مهمترین خواسته کشورهای اروپایی، پایان یافتن درگیریهاست؛ زیرا ادامه وضعیت موجود چشمانداز روشنی پیش روی منطقه قرار نمیدهد.
با این حال واقعیت میدان چیز دیگری را روایت میکند. حملات شامگاه پنجشنبه به چند مرکز نظامی در جنوب ایران بار دیگر فضای امنیتی منطقه را ملتهب کرد. مقامهای محلی از آغاز بررسی ابعاد حادثه خبر دادند و همزمان یک مقام آمریکایی هرگونه مشارکت مستقیم ارتش آمریکا در این حملات را رد کرد.
این تحولات پس از آن رخ داد که طی روزهای هفدهم و هجدهم تیرماه، پنج استان ایران هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتند؛ حملاتی که از نگاه تهران، نقض آشکار آتشبس و تفاهم اسلامآباد محسوب میشود. براساس آمار وزارت بهداشت این حملات تاکنون به شهادت ۱۴ نفر و زخمی شدن ۷۸ تن انجامیده است.
در تهران نیز واکنشها تند بود. محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی، هشدار داد حمله به زیرساختهای ایران بدون پاسخ نخواهد ماند و عاملان این حملات با واکنش نیروهای ایرانی روبهرو خواهند شد. سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه نیز در تماس تلفنی با فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان، حملات آمریکا را نقض آشکار منشور سازمان ملل همچنین نقض صریح مفاد یادداشت تفاهم اسلامآباد دانست و تأکید کرد، اظهارات مقامهای آمریکایی درباره عدم پایبندی به این تفاهم، نشانه روشنی از ادامه سیاستهای جنگطلبانه واشنگتن است. همزمان انتشار گزارشهایی از سوی والاستریت ژورنال و سیانان نیز به پیچیدهتر شدن فضای سیاسی کمک کرد. براساس این گزارشها، اسرائیل هفته گذشته اطلاعاتی را به دولت ترامپ ارائه کرده و مدعی شده بود، تهران طرحی برای ترور رئیسجمهور آمریکا تهیه کرده است. با این حال شماری از مقامهای آمریکایی نسبت به اعتبار این اطلاعات ابراز تردید کرده و احتمال دادهاند این گزارشها با هدف تأثیرگذاری بر تصمیم ترامپ درباره تشدید فشارهای نظامی علیه ایران ارائه شده باشد.
چرایی شکنندگی تفاهم
واقعیت این است که تفاهم اخیر تهران و واشنگتن بیش از آنکه یک سازوکار پایدار صلح باشد به ابزاری برای مدیریت بحران تبدیل شده است. چرخه تکرارشونده «حمله، آتشبس، نقض توافق و حمله دوباره» نشان میدهد هنوز هیچ سازوکار بازدارنده مؤثری برای جلوگیری از بازگشت درگیریها شکل نگرفته است. در آمریکا، تغییر سریع مواضع دونالد ترامپ و تأثیرپذیری سیاست خارجی از رقابتهای داخلی، فشارهای کنگره و ملاحظات انتخاباتی، پیشبینی رفتار واشنگتن را دشوار کرده است. در سوی دیگر، ایران نیز با چالش بازتعریف ساختار فرماندهی و فشار جریانهای داخلی برای پاسخ به حملات خارجی روبهروست؛ عواملی که میتوانند، تصمیمهای راهبردی را تحتتأثیر قرار دهند. در کنار این متغیرها، نقش بازیگران خارجی نیز تعیینکننده خواهد بود. میزان هماهنگی اسرائیل با آمریکا، موضع چین و روسیه در حمایت از تداوم تفاهم همچنین پیامدهای اقتصادی بحران، بهویژه بر بازار انرژی و امنیت تنگه هرمز همگی بر آینده این توافق اثر خواهند گذاشت. هرچه هزینههای اقتصادی تنش افزایش یابد، انگیزه قدرتهای منطقهای و جهانی برای حفظ مسیر دیپلماسی نیز بیشتر خواهد شد.
