توسط : مریم میرزاخانی روی جلد کتاب ریاضی ایتالیا
گروه اجتماعی: تصویری از جلد یک کتاب ریاضی ایتالیایی در روزهای اخیر در صفحات فارسیزبان شبکههای اجتماعی دستبهدست شده؛ تصویری که در نگاه اول، یک زن با موهای کوتاه را مقابل تختهای پر از فرمولهای ریاضی نشان میدهد و شباهت چهره او با مریم میرزاخانی، ریاضیدان فقید ایرانی، بهاندازهای است که خیلی زود این روایت شکل گرفت: «تصویر مریم میرزاخانی روی جلد کتاب ریاضی دانشآموزان ایتالیایی رفته است». اما پشت این تصویر، ماجرایی دقیقتر وجود دارد؛ کتاب واقعی است، تصویر روی جلد نیز واقعاً در نسخههای این مجموعه دیده میشود اما بخشی از روایت منتشرشده در شبکههای اجتماعی نیاز به اصلاح و احتیاط دارد.
کتاب واقعی است اما روایتها یکسان نیستند
کتابی که تصویر آن در شبکههای اجتماعی منتشر شده، ساختگی نیست. مجموعه «I Mondi di GEA» یک مجموعه آموزشی واقعی برای پایههای چهارم و پنجم مدارس ابتدایی ایتالیاست که توسط Fabbri Editori در مجموعه آموزشی Rizzoli Education و با همکاری Erickson منتشر شده است. نسخهای که در تصویر مورد بحث قرار گرفته، مربوط به چاپ سال ۲۰۲۵ است. روی جلد، در کنار شخصیت کارتونی اصلی، زنی با موهای کوتاه مقابل تختهای پر از فرمول دیده میشود؛ تصویری که شباهت قابلتوجهی به مریم میرزاخانی دارد. همین شباهت، مهمترین دلیل شکلگیری ادعای انتشار تصویر او در کتابهای آموزشی ایتالیا بوده است. با این حال، بررسی اطلاعات مربوط به کتاب نشان میدهد برای نسبت دادن قطعی این تصویر به میرزاخانی، سند رسمی در دست نیست. در مشخصات کتاب، معرفی مجموعه یا اسناد بررسی شده مرتبط با مدارس ایتالیا، نامی از مریم میرزاخانی بهعنوان صاحب تصویر یا فردی که ناشر برای بزرگداشت او تصویرش را روی جلد قرار داده، دیده نمیشود. از سوی دیگر نمیتوان تنها براساس نبود نام میرزاخانی نتیجه گرفت که تصویر قطعاً متعلق به فرد دیگری است. مسئله اصلی این است که «شباهت چهره» با «اثبات هویت» یکسان نیست.
ردپای تصویر به یک چاپ تازه محدود نمیشود
بررسی نسخههای قدیمیتر کتاب نکته مهم دیگری را آشکار میکند. تصویری که اکنون در شبکههای اجتماعی بهعنوان تصویر مریم میرزاخانی معرفی میشود، تنها در چاپ ۲۰۲۵ ظاهر نشده است. پیش از مجموعه فعلی «I Mondi di GEA»، نسخهای با عنوان «GEA – Sussidiario delle discipline» منتشر شده بود که روی جلد نسخه سال ۲۰۲۴ نیز همین تصویر زن در کنار تخته ریاضی دیده میشود؛ اگرچه طراحی جلد و عنوان کتاب با نسخه جدید تفاوت دارد. در سال ۲۰۲۶ نیز نسل تازهای از این مجموعه با عنوان «I Mondi di GEA con PariPasso» منتشر شده است. بنابراین دستکم میتوان گفت تصویر مورد بحث از سال ۲۰۲۴ در طراحی کتابهای GEA حضور داشته و تصویری نیست که بهتازگی و برای انتشار یک خبر درباره مریم میرزاخانی به جلد کتاب اضافه شده باشد.
کتاب همه دانشآموزان ایتالیا نیست
بخش دیگری از روایت منتشرشده در شبکههای اجتماعی نیز نیازمند اصلاح است. این کتاب را نمیتوان بهمعنای دقیق کلمه «کتاب ریاضی همه دانشآموزان ایتالیا» دانست. مجموعه مورد بحث توسط ناشر ایتالیایی Rizzoli Education منتشر شده و شامل کتاب درسی و کتاب حل تمرین است. اما ساختار نظام آموزشی ایتالیا با آنچه در برخی روایتهای فارسیزبان تصور شده، تفاوت دارد. در این کشور، وزارت آموزشوپرورش چارچوب و برنامه درسی را تعیین میکند اما الزاماً یک کتاب مشخص و واحد برای همه مدارس کشور ارائه نمیشود. ناشران مختلف براساس برنامه و بودجهبندی آموزشی، کتابهای متناسب با پایههای تحصیلی تولید سپس مدارس و معلمان از میان کتابهای تأیید شده، گزینه مناسب را انتخاب میکنند. به همین دلیل ممکن است، دانشآموز پایه پنجم در رم از یک کتاب استفاده کند و دانشآموز دیگری در میلان کتاب متفاوتی داشته باشد. حتی در یک شهر نیز انتخاب کتاب میتواند میان مدارس متفاوت باشد. در نتیجه، اگرچه حضور این تصویر روی جلد یک کتاب آموزشی ایتالیایی اتفاقی قابلتوجه است اما نمیتوان از آن نتیجه گرفت که تمام دانشآموزان ایتالیا این کتاب را میخوانند یا تصویر میرزاخانی به شکل رسمی در کتاب درسی ملی ایتالیا قرار گرفته است.
پایه چهارم یا پنجم؛ تصویر در هر دو دیده شده است
روایت دیگری که در برخی بازنشرها دیده شده، استفاده از تصویر میرزاخانی تنها در کتاب پایه چهارم دبستان است. بررسیها نشان میدهد این تصویر به یک پایه محدود نیست و در کتاب مربوط به پایه پنجم نیز دیده میشود. همچنین این مجموعه، برخلاف تصور رایج درباره کتابهای درسی دولتی، محصول یک ناشر آموزشی است که مطابق چارچوب آموزشی کشور، کتاب تولید میکند. بنابراین جایگاه این کتاب در نظام آموزشی ایتالیا باید در همین چارچوب سنجیده شود. آنچه تاکنون میتوان با اطمینان بیشتری گفت این است که یک مجموعه آموزشی واقعی ایتالیایی، منتشرشده توسط Rizzoli Education، از تصویری استفاده کرده که از نظر بصری شباهت قابلتوجهی به مریم میرزاخانی دارد و این تصویر دستکم در نسخههای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ این مجموعه دیده میشود. اما اینکه این زن واقعاً مریم میرزاخانی است یا ناشر با هدف بزرگداشت او از تصویرش استفاده کرده هنوز با سند رسمی تأیید نشده است.
