توسط : در روزهایی که ایران و آمریکا به تفاهم نزدیک شده بودند، اسرائیل به سیاق گذشته، درصدد برهمزدن آن برآمد و با زیرپا گذاشتن مفاد آتشبس میان ایران و آمریکا، حملات گسترده و خونینی را در لبنان آغاز کرد تا ایران را وادار به پاسخ نظامی کند و توافق را غیرممکن سازد
آیا نتانیاهو توانست به خواست خود برسد؟
سازندگی به این موضوع پرداخته است
درحالی که فضای سیاسی منطقه در روزهای اخیر تحتتأثیر پیشرفت مذاکرات میان ایران و آمریکا قرار گرفته بود و تلاشهای میانجیگرانه برخی کشورهای منطقه ازجمله پاکستان برای نزدیک کردن دیدگاههای دو طرف ادامه داشت، تحولات ناگهانی در جبهه لبنان، بار دیگر تنشها را به اوج رساند. همزمان با سفر سیدمحسن نقوی، وزیر کشور پاکستان به تهران و انتقال پیام مهم نخستوزیر این کشور برای رهبر انقلاب، اسرائیل با گسترش حملات خود به لبنان و حومه جنوبی بیروت، آتش یک رویارویی جدید را در منطقه شعلهور کرد؛ اقدامی که بسیاری آن را تلاشی برای برهم زدن روند دیپلماسی و جلوگیری از نزدیک شدن تهران و واشنگتن به یک توافق احتمالی ارزیابی میکنند.
بحران زمانی وارد مرحله تازهای شد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به ارتش این رژیم مجوز داد تا بار دیگر مناطق جنوبی بیروت را هدف حملات قرار دهد. ایران پیش از اجرای این عملیات هشدار داده بود که در صورت حمله مجدد به لبنان، پاسخ متقابلی علیه شمال اسرائیل خواهد داد. با این حال حملات اسرائیل نهتنها متوقف نشد بلکه با شدت بیشتری ادامه یافت و در نهایت تهران نیز به هشدارهای خود جامهعمل پوشاند.
براساس گزارشهای منتشرشده، ایران در پاسخ به این حملات، مجموعهای از موشکهای عماد، قدر اف و خیبرشکن را به سمت اهدافی در سرزمینهای اشغالی شلیک کرد. این اقدام با واکنش مقامات ارشد جمهوری اسلامی همراه بود. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، پیش از حملات ایران هشدار داد که طرف مقابل نه به آتشبس پایبند است و نه به گفتوگو اعتقاد دارد و با نقض توافقات مربوط به لبنان و محاصره دریایی نشان داده که تنها زبان قدرت را میفهمد.
همزمان، سردار سیدمجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در پیامی کوتاه اما معنادار نوشت: «الوعده وفا». ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز اعلام کرد که در موج جدید عملیات علیه اهداف حساس در سرزمینهای اشغالی، دشمن ضربات سنگین، هوشمندانه و خسارتباری را دریافت کرده است.
وی تأکید کرد که آمریکا و اسرائیل باید بدانند، جمهوری اسلامی ایران و نیروهای مقاومت در منطقه تحت هر شرایطی در برابر تهدیدها ایستادگی خواهند کرد و در صورت تداوم اقدامات خصمانه، پاسخهای شدیدتری در راه خواهد بود.
در همین حال، حساب کاربری سازمان اطلاعات سپاه پاسداران نیز با انتشار پیامی از موفقیت کامل عملیات شب گذشته (یکشنبهشب) خبر داد و نوشت: «۱۰۰ شب مقاومت، ۱۰۰ سال امنیت». سپاه پاسداران همچنین اعلام کرد که در پاسخ به حمله دشمن به یکی از صنایع پتروشیمی ایران، رزمندگان نیروی هوافضا تأسیسات مشابهی را در حیفا هدف حملات موشکی قرار دادهاند.
انصارالله یمن نیز روز دوشنبه از حمله موشکی به اسرائیل خبر دادند و ممنوعیت کشتیرانی اسرائیل در دریای سرخ را اعلام کردند که این امر احتمال بازگشت اختلال عمده در این مسیر کلیدی را افزایش میدهد.
در سوی مقابل، ارتش اسرائیل نیز تأیید کرد که جنگندههای این رژیم مواضع نظامی ایران در غرب و مرکز کشور را مورد حمله قرار دادهاند. منابع اسرائیلی و بینالمللی گزارش دادند که ایران طی سه موج حمله موشکی، اهدافی را در داخل اسرائیل هدف قرار داده است. مقامهای اسرائیلی مدعی شدند، سامانههای پدافندی بخش عمده موشکها را رهگیری کردهاند اما بهصدا درآمدن آژیرهای هشدار در مناطق مختلف و اختلال در فعالیت فرودگاهها و حملونقل هوایی نشاندهنده ابعاد این حملات بود. برخی رسانهها تعداد موشکهای شلیک شده را ۱۱ فروند اعلام کردهاند.
ساعاتی پس از حملات موشکی ایران، جنگندههای اسرائیلی عملیاتی را علیه اهدافی در داخل ایران آغاز کردند. گزارشها از وقوع انفجارهایی در تهران، تبریز، کرج، اصفهان و برخی مناطق غربی کشور حکایت داشت. برخی رسانههای اسرائیلی نیز از حمله به تأسیسات سوختی و پتروشیمی خبر دادند هرچند میزان خسارات و جزئیات این حملات هنوز بهطور مستقل تأیید نشده است.
با اوج گرفتن درگیریها، نگاهها به واشنگتن دوخته شد. دونالد ترامپ که طی هفتههای اخیر تلاش کرده بود، مذاکرات میان تهران و واشنگتن را از بنبست خارج کند پس از آغاز تبادل آتش میان دو طرف خواستار توقف فوری حملات شد. گزارشها حاکی است که وی در تماس تلفنی با بنیامین نتانیاهو خواستار خویشتنداری اسرائیل شده است.
ترامپ بعدتر اعلام کرد که ایران و اسرائیل بهدنبال بازگشت به آتشبس هستند و مذاکرات برای دستیابی به یک توافق پایدار ادامه دارد. وی عصر یکشنبه گفت: «همین حالا با بیبی تماس میگیرم و به او میگویم، تلافی نکند. اسرائیل حمله خود را انجام داد و ایران هم پاسخ خود را داد. دیگر نیازی به حمله دیگری نیست».
رئیسجمهور آمریکا همچنین تأکید کرد: «ما به یک توافق نهایی با ایران بسیار نزدیک هستیم. این توافق، توافق خوبی خواهد بود و نمیخواهم اتفاقات اخیر این فرصت را از بین ببرد». او هشدار داد که اگر اسرائیل بار دیگر دست به حمله بزند، چرخه درگیری میتواند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
ترامپ در اظهاراتی کنایهآمیز گفت: «اگر اسرائیل پاسخ بدهد این درگیری ممکن است ۴۷ سال دیگر یا حتی سه هزار سال دیگر ادامه پیدا کند». وی در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز نیز خطاب به ایران اظهار کرد: «شما موشکهایتان را شلیک کردهاید؛ دیگر بس است. به میز مذاکره برگردید و توافق کنید».
او همچنین مدعی شد که پیش از وقوع این تنشها، دو طرف به دستیابی به توافق نزدیک شده بودند و حتی اظهار کرد که انتظار داشته، توافق با ایران در روزهای آینده امضا شود.
چند ساعت بعد، نشانههای کاهش تنش ظاهر شد. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد که حملات علیه اسرائیل متوقف شده است. در مقابل، اسرائیل نیز از پایان عملیات خود خبر داد. کانال ۱۲ اسرائیل گزارش داد که ارتش این رژیم اخبار مربوط به ادامه حملات در تهران و دیگر مناطق ایران را رد و تأکید کرده که از صبح دوشنبه، عملیات جدیدی انجام نشده است. نیویورکتایمز به نقل از مقامات نظامی اسرائیل نیز نوشت: نتانیاهو به ارتش دستور داده که آمادهسازی برای حمله دیگری به ایران را متوقف کند.
ارتش اسرائیل همچنین شایعات مربوط به ترور برخی مقامات ارشد ایرانی، ازجمله فرماندهان سپاه پاسداران، را تکذیب کرد. با این حال حملات اسرائیل به لبنان همچنان ادامه دارد. منابع لبنانی از حملات هوایی به محله «المساکن» در شهر صور همچنین شهرکهای الخرايب و كوثرية الرز در جنوب لبنان خبر دادهاند.
در پی افزایش تنشها، چندین کشور منطقه ازجمله عراق، سوریه و قطر حریم هوایی خود را بستند. انتظار میرود با کاهش سطح درگیریها، این محدودیتها بهتدریج لغو شود. در ایران نیز سازمان هواپیمایی کشوری اعلام کرد، پروازهای فرودگاه مهرآباد و فرودگاه بینالمللی امامخمینی تا اطلاع ثانوی لغو شدهاند. با این حال دادههای ناوبری از ورود یک هواپیما از مبدأ امارات به تهران از طریق آسمان شرق کشور خبر دادند؛ پروازی که به گفته سازمان هواپیمایی با مجوز رسمی انجام شده است.
همزمان با این تحولات، کشورهای غربی ازجمله انگلیس و کانادا خواستار خویشتنداری طرفین شدند. اتحادیه اروپا نیز نسبت به پیامدهای از سرگیری جنگ گسترده میان ایران و اسرائیل هشدار داد و از همه طرفها خواست به مسیر گفتوگو بازگردند.
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان نیز اعلام کرد: «افزایش اخیر خشونتها در خاورمیانه یادآور روشنی از خطرات ناشی از یک آتشبس شکننده و پیامدهای غیرقابل تحملی است که ممکن است در پی داشته باشد. درحالی که ما با جدیت و تلاش فراوان همراه با برادران و شرکای خود برای یافتن راهحلی مسالمتآمیز و دیپلماتیک برای این درگیری تلاش میکنیم بهویژه در زمانی که هدف نهایی تقریباً در آستانه تحقق قرار دارد، صمیمانه از همه طرفها میخواهیم خویشتنداری پیشه کنند و فرصت بیشتری به صلح بدهند».
در همین حال مصر نیز خواستار تسریع در توافق ایران و آمریکا شد.
بمباران مذاکرات
تحولات اخیر بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که آیا تشدید تنشهای نظامی با روند مذاکرات ایران و آمریکا ارتباط دارد؟ نگاهی به سابقه روابط تهران و واشنگتن نشان میدهد که اسرائیل در مقاطع مختلف تلاش کرده، مانع شکلگیری توافق میان دو کشور شود. در جریان مذاکرات منتهی به برجام در سال ۲۰۱۵ نیز تلآویو و لابیهای حامی آن در آمریکا از مخالفان اصلی توافق بودند. با این حال توافق هستهای به سرانجام رسید هرچند خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ، مسیر جدیدی از تنش را رقم زد.
تلاشهای دولت جو بایدن برای احیای توافق نیز به نتیجه نرسید و اکنون در شرایطی که بار دیگر نشانههایی از پیشرفت در گفتوگوها دیده میشود، بسیاری معتقدند اسرائیل با افزایش فشارهای امنیتی و نظامی درصدد برهم زدن فضای مذاکرات است.
از نگاه تحلیلگران، میان ترامپ و نتانیاهو نیز درباره نحوه مواجهه با ایران اختلافنظر وجود دارد. نخستوزیر اسرائیل همچنان بهدنبال تغییر معادلات داخلی ایران از مسیر فشار نظامی است درحالی که ترامپ معتقد است، بخشی از اهداف واشنگتن را میتوان از طریق مذاکره و توافق دنبال کرد؛ مسیری که هزینههای بسیار کمتری نسبت به تقابل نظامی مستقیم دارد.
در عین حال برخی کارشناسان بر این باورند که هرگونه توافق احتمالی تنها زمانی امکانپذیر خواهد بود که واشنگتن درباره مطالبات اصلی تهران انعطاف نشان دهد. از این منظر، دولت ترامپ احتمالاً درحال بررسی راهکارهایی برای پاسخ به برخی خواستههای ایران است؛ اما همزمان تلاش میکند این امتیازات احتمالی را بهگونهای مدیریت کند که تصویر سیاسی «پیروزی» رئیسجمهور آمریکا در داخل کشورش حفظ شود.
به این ترتیب، اگرچه آتش درگیریهای اخیر موقتاً فروکش کرده است اما نبرد اصلی همچنان در جایی دیگر جریان دارد؛ بر سر میز مذاکرهای که هر پیشرفت در آن میتواند با یک جرقه در میدان نبرد، بار دیگر در معرض تهدید قرار گیرد.
