توسط : تفاهم ایران و آمریکا به مرحله نهایی رسید و احتمالاً این هفته، یک متن واحد امضاء خواهد شد
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، پس از اعلام لغو دستور حمله به ایران و نزدیک بودن به دستیابی به توافق مورد قبول همه طرفهای درگیر در جنگ ایران، گفت تقریباً همه چیز بین واشنگتن و تهران نهایی و جمعبندی شده است. تهران و واشنگتن در چند روز آینده «شاید آخر هفته» و احتمالاً در اروپا، توافق آتشبس را امضا خواهند کرد.
ترامپ مدعی شد: «برای پایان دادن به جنگ با ایران به یک توافق بزرگ دست یافتیم و در مرحله نهایی کردن اسناد هستیم. تنگه هرمز به محض امضای توافق برای تردد تجاری باز خواهد شد». رئیسجمهور آمریکا در ادامه گفت که نمیتواند در مراسم امضای توافق شرکت کند اما «جیدی ونس» معاون او در این مراسم حضور خواهد داشت. ترامپ از زمان آغاز جنگ اخیر با ایران تاکنون ۴۰ بار از نزدیک بودن توافق سخن گفته و اعتبار گفتههای او بیش از پیش در هالهای از تردید و ابهام قرار دارد.
اما ترامپ روز جمعه در شبکه اجتماعی تروثسوشال نوشت: «شروطی که ایران به رسانههای جعلی درز داده، هیچ ارتباطی با شروطی که بهصورت کتبی توافق شده است، ندارد. آنچه آنها گفتند، ازجمله بیانیه ضعیف و رقتانگیز در مورد توافق، هیچ ارتباطی با واقعیت ندارد. با آنها چیزی بهعنوان معامله با حسننیت وجود ندارد. شگفتانگیز است! همچنین حمله پهپادی آنها علیه کشتیهای هندی که از تنگه هرمز خارج میشدند و دفع شد کاملاً غیرقابل قبول است. بهتر است آنها خود را جمعوجور کرده و سریع عمل کنند!»
در واکنش به اظهارات ترامپ، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه گفت: تاکنون در این خصوص به جمعبندی نرسیدهایم. موضوع از سوی نهادهای ذیربط درحال بررسی است و در صورت دستیابی به جمعبندی، اطلاعرسانی خواهد شد. وی درباره برخی گزارشهای منتشرشده پیرامون زمان و مکان توافق احتمالی نیز تصریح کرد: اظهارات مطرح شده در این زمینه صرفاً گمانهزنی رسانهای است. یک منبع نزدیک به تیم مذاکرهکننده به خبرگزاری فارس گفت: ادعاهای مطرح شده از سوی ترامپ و برخی رسانههای خارجی مبنی بر اینکه «توافق نهایی شده و قرار است یکشنبه در ژنو امضا شود» به هیچ عنوان صحت ندارد. پیش از این خبرگزاری آمریکایی بلومبرگ مدعی شد که آمریکا و ایران درحال نزدیک شدن به توافقی هستند که ممکن است، هفته آینده در ژنو سوئیس امضا شود. در همین راستا رویترز نیز مدعی شد، هدف این بود که متن توافق تا روز شنبه نهایی شود تا توافق بتواند توسط جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، امضا شود. هیچ مکانی تعیین نشده بود اما ژنو محتملترین مکان بهنظر میرسید. بقایی همچنین تأکید کرد: از ابتدای مذاکرات شاهد مواضع متغیر مقامات آمریکایی بودهایم و این مسئله بارها تکرار شده است.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز در شبکه ایکس نوشت: «تفاهمنامه اسلامآباد هیچگاه تا این حد به نهایی شدن نزدیک نبوده است. تا زمان تکمیل و نهایی شدن آن، رسانهها باید از گمانهزنی درباره محتوای آن خودداری کنند. در راستای رویکرد مسئولانه و شفاف ما، تمامی جزئیات در زمان مقتضی با عموم مردم به اشتراک گذاشته خواهد شد».
توئیت عراقچی که ترامپ نیز آن را بازنشر کرده است درباره پیشنویس تفاهمنامه ۱۴ مادهای ایران و آمریکا بود که توسط منبع نزدیک به تیم مذاکرهکننده ایرانی منتشر شده است. جزئیات این پیشنویس به شرح ذیل است:
۱- توقف دائمی و فوری جنگ در همه جبههها ازجمله لبنان ۲- تعهد آمریکا به عدم مداخله در امور داخلی ایران و احترام به حاکمیت جمهوری اسلامی ایران ۳- رفع کامل محاصره دریایی ظرف ۳۰ روز ۴- تعهد آمریکا به خروج نیروهایش از پیرامون ایران ۵- بازگشایی تنگه هرمز ظرف ۳۰ روز با ترتیبات ایرانی ۶- تعلیق تحریمهای فروش نفت، محصولات پتروشیمی و مشتقات و دسترسی کامل ایران به منابع مالی آن ۷- لزوم ارائه طرحهای بازسازی ایران حداقل به مبلغ ۳۰۰ میلیارد دلار توسط آمریکا و متحدانش ۸- ۶۰ روز مذاکره برای رسیدن به توافق نهایی مبتنی بر موضوعات هستهای و لغو کامل تحریمهای اولیه و ثانویه آمریکا و قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل و شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی ۹- تکرار تعهد ایران در پیمان انپیتی مبنی بر عدم تولید سلاح هستهای ۱۰- در دوره مذاکرات آمریکا متعهد شده به نیروهای خود در منطقه اضافه نمیکند و تحریم جدیدی هم وضع نخواهد کرد ۱۱- آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار پولهای بلوکه شده ایران در دوره ۶۰ روزه مذاکرات نهایی. نیمی از این مبلغ قبل از شروع مذاکرات باید در دسترس ایران قرار گیرد ۱۲- تشکیل سازوکار نظارتی برای اجرایی کردن توافق ۱۳- توافقنامه نهایی توسط قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل به تأیید میرسد ۱۴- مذاکره نهایی قبل از آزادسازی نیمی از پولهای بلوکه شده ایران، تعلیق تحریمهای نفتی ایران و رفع محاصره دریایی آغاز نمیشود و توافق نهایی صرفاً در موضوع سرنوشت مواد غنی شده و غنیسازی، رفع تحریمها، برنامه بازسازی اقتصاد ایران انجام میشود و بحث درباره برنامه موشکی ایران و حمایت از گروههای مقاومت بهصورت قطعی از دستورکار خارج شده است.
انتشار این متن درحالی صورت میگیرد که برخی رسانهها ازجمله آکسیوس، روایت متفاوتتری دارند. آکسیوس آن را توافق موقت فازبندی شده برای توقف تنشهای نظامی و مدیریت انرژی تلقی میکند.
روایت این رسانه بر تعهدات فوری ایران (مانند بازگشایی فوری تنگه هرمز، عدم دریافت عوارض، تعلیق یا کاهش غنیسازی تحت نظارت سازمان ملل) تأکید دارد. در این روایت، رفع تحریمها دائمی نیست بلکه صرفاً شامل «تسهیلات موقت و مشروط» (مانند اجازه محدود فروش نفت به مدت ۶۰ روز یا دسترسی محدود به اموال بلوکه شده در قطر صرفاً برای کالاهای بشردوستانه) است.
با این حال، یک مقام ارشد آمریکایی نیز به آکسیوس گفت که ترامپ پذیرفته که یکی از گزینهها «رقیقسازی»(کاهش سطح غنیسازی) اورانیوم با غنای بالای ایران در داخل این کشور و تحت نظارت بازرسان سازمان ملل باشد. دیپلمات یکی از کشورهای میانجی نیز به این رسانه گفت: «آمریکا و ایران بر سر متن توافق به تفاهم رسیدهاند»، وی اما اذعان کرد که این توافق هنوز نیازمند تأیید نهایی است.
اندیشکده مطالعات جنگ(ISW) نیز این سند را یادداشت تفاهم مشروط و شکننده ارزیابی کرده است. از دیدگاه ISW پذیرش امتیازات بزرگ هستهای را به پس از دریافت واقعی داراییها موکول کرده و متن را منوط به توقف جنگ در لبنان میداند. سپردن مسئله هستهای به توافق دوم نشان میدهد که هنوز طرفین روی جزئیات سخت به فرمول مشترکی نرسیدهاند. ضمن آنکه پذیرش این توافق از سوی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل نیز جای شک و تردید دارد.
با همه این توصیفات، ایران و ایالات متحده طی هفتههای گذشته با میانجیگری پاکستان چندین طرح پیشنهادی حاوی شروط صلح را با یکدیگر مبادله کردهاند و در تلاش بودهاند تا یادداشت تفاهمی با هدف پایان دادن به جنگ نهایی کنند.
به گفته دو دیپلمات از دو کشور میانجی و دو مقام آمریکایی، این توافق اولیه چهارشنبه شب و پس از ساعتها مذاکره میان علی الثوادی (میانجی قطری) و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران بهدست آمد. دو منبع آگاه به آکسیوس گفتند که میانجی قطری در جریان مذاکرات در تهران چندین بار بهصورت تلفنی با استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ترامپ، گفتوگو کرده است.
در همین حال خبرگزاری دولت با انتشار گزارشی درباره محتوای توافق نوشت: «تهران در طول دوران تبادل پیامها برای اطمینان از اجرای برخی مفاد تفاهمنامه تضمینهای معتبری نیز از برخی طرفهای ثالث برای اجرای تعهدات پیشبینی شده، دریافت کرده و مذاکرات فشردهای با تعدادی از واسطهها و میانجیها برای اجرای کامل تعهدات در صورت امضای تفاهمنامه پایان جنگ انجام داده است. برخلاف برخی ادعاها که از سوی برخی جریانها و فعالان سیاسی در طول قریب به یک ماه گذشته مطرح شده، متن تفاهمنامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا با دقت و وسواس بسیار تهیه شده تا جای هیچگونه تفسیر به رأی و فرار از تعهدی برای طرف مقابل وجود نداشته باشد. تمامی خطوط قرمز تعیینشده از سوی رهبر انقلاب، آیتالله سیدمجتبی خامنهای، در چارچوب نظارت مستمر شورایعالی امنیت ملی در متن مورد توجه قرار گرفته است. موضوعهای مورد مذاکره، استمرار برنامه صلحآمیز هستهای ایران، رفع تمامی تحریمهای یکجانبه و غیرقانونی آمریکا و سازوکار جبران خسارات وارد شده به ایران در جنگ تحمیلی خواهد بود. هیچ موضوع دیگری در دستورکار مذاکرات قرار نخواهد داشت. امضای احتمالی تفاهمنامه پایان جنگ در سوءظن کامل به طرف مقابل و با آمادگی کامل نیروهای مسلح و مردم ایران برای مقابله با هر نوع نقض عهد و فریب انجام میشود. مقامهای جمهوری اسلامی ایران بارها تأکید کردهاند که «هیچ اعتمادی به طرف آمریکایی ندارند و امضای تفاهمنامه بهمعنای برطرف شدن سوءظن و کنار گذاشتن آمادگی رزمی و دفاعی کشور نیست. اشارههای گذرایی که در متن تفاهمنامه به برنامه هستهای ایران شده هیچ یک تعهد جدیدی برای ایران ایجاد نمیکند و صرفاً اشاره به مذاکرات بعدی و تعهد قطعی ایران بر عدم توسعه تسلیحات هستهای بر اساس سیاست همیشگی نظام جمهوری اسلامی ایران است».
ایرنا در ادامه گزارش خطوط کلی متن فعلی تفاهم را در هفت چارچوب ازجمله پرونده هستهای، تنگه هرمز، پایان جنگ در تمامی جبههها، داراییهای مسدود شده، غرامت جنگ، رفع تحریمها و مذاکرات آینده عنوان کرد.
درحالی که کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا میگوید ممکن است بهعنوان بخشی از امتیازاتی که ما ارائه میدهیم، بخشی از تحریمهای ایران لغو شود جیدی ونس، معاون ترامپ با انتشار پستی در ایکس نوشت: «من شاهد انتشار اطلاعات نادرست زیادی درباره یک توافق احتمالی برای بازگشایی تنگه و پایان دادن به برنامه تسلیحات هستهای ایران بودهام. نخست اینکه ایرانیها هیچ پول نقدی دریافت نمیکنند و صرفاً برای امضای یک توافق یا حضور در یک نشست هیچ منابع مالیای در اختیارشان قرار نمیگیرد. ساختار این توافق بهگونهای طراحی شده که نگرانیهای ایالات متحده و متحدانش در اولویت قرار گیرد و اگر جمهوری اسلامی ایران به تعهدات خود عمل کند، منافع اقتصادی نصیب ایران و کل منطقه خواهد شد. این توافق ظرفیت آن را دارد که چهره منطقه را دگرگون کرده و به صلحی پایدار منجر شود.
اعلام جزئیات پیشنویس تفاهم درحالی صورت میگیرد که ترامپ دستور حمله نظامی به ایران را صادر کرده بود اما در نهایت از اقدام به آن منصرف شد. در همین راستا، پالیتیکو نوشت مقامهای ارشد قطر، امارات متحده عربی و پاکستان با رئیسجمهور آمریکا تماس گرفتند و اطمینان آنها مبنی بر اینکه دستیابی به یک توافق در دسترس است، او را متقاعد کرد که از این اقدام عقبنشینی کند. در همین حال، الحدث و العربیه وابسته به عربستان سعودی از نشست قریبالوقوع کشورهای میانجیگر واشنگتن و تهران خبر میدهند در همین راستا پاکستان، قطر، عربستان سعودی، مصر و ترکیه برای ارزیابی تلاشهای میانجیگری تشکیل جلسه میدهند. نشست پنججانبه بهدنبال یافتن تضمینهایی برای اجرای توافق بین آمریکا و ایران است.
العربیه همچنین اعلام کرد یک تیم حقوقی پاکستانی برای حضور در مراسم امضای توافق میان ایران و آمریکا در یک کشور اروپایی شرکت خواهد کرد. در این بین اروپاییها نیز بهدنبال کمک به این روند هستند. کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و ژاننوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه روز جمعه در پاریس درباره آخرین وضعیت گفتوگوها برای پایان جنگ آمریکا علیه ایران رایزنی کردند. پیش از این سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز با همتای فرانسوی راجع به آخرین وضعیت منطقه، روند تحولات دیپلماتیک با میانجیگری پاکستان و برخی از موضوعات دوجانبه گفتوگو و رایزنی کردند.
با همه اخبار ضد و نقیض درباره توافق، تحرکات دیپلماتیک کشورهای منطقه و گفتوگوهای مستمر همگی از قریبالوقوع بودن یک تفاهم خبر میدهند. اگر ملاک قضاوت را اهداف و خواستههای اعلام شده آمریکا در قبال ایران قرار دهیم، توافق اخیر بیش از آنکه بیانگر یک پیروزی قاطع برای واشنگتن باشد، نشاندهنده تعدیل و عقبنشینی از بخشی از مطالبات اولیه آن است. مقامهای آمریکایی و متحدانشان طی ماههای گذشته بارها تأکید کرده بودند که ایران باید بدون دریافت امتیاز قابل توجه، فعالیتهای هستهای خود را متوقف کرده و ذخایر اورانیوم غنی شده را واگذار کند. در کنار این، این گزاره نیز بهطور مداوم مطرح میشد که تهران پس از تحمل فشارهای اقتصادی و نظامی گسترده، دیگر از ابزارهای مؤثر برای چانهزنی برخوردار نیست.
با این حال مفاد توافق اولیه، تصویری متفاوت از واقعیت مذاکرات ارائه میدهد. براساس این چارچوب، آمریکا نهتنها موجودیت و حاکمیت جمهوری اسلامی را بهرسمیت شناخته بلکه با آزادسازی بخشی از منابع مالی ایران و کاهش بخشی از فشارهای اقتصادی نیز موافقت کرده است. افزون بر این تعهداتی در زمینه جبران یا تسهیل بازسازی خسارتهای ناشی از جنگ نیز مورد پذیرش قرار گرفته است.
شاید مهمترین نکته این باشد که موضوع برنامه موشکی ایران همچنین شبکه متحدان منطقهای تهران، که سالها در صدر مطالبات واشنگتن قرار داشت، جایگاه محوری در این توافق پیدا نکرده است. این مسئله نشان میدهد که برخلاف برخی روایتها، ایران بدون ابزار فشار و فاقد قدرت چانهزنی، وارد گفتوگوها نشده بود. در این میان پایداری جامعه ایران در برابر فشارهای چندلایه ماههای اخیر نیز بخشی از معادله را شکل داده است. این تجربه بار دیگر نشان داد که تشدید فشارهای نظامی و اقتصادی الزاماً به تضعیف اراده سیاسی یک کشور منجر نمیشود. از این منظر، نزدیک شدن به تفاهم را میتوان حاصل مذاکراتی دانست که در آن ایران توانسته است، دستکم بخشی از ظرفیت بازدارندگی و قدرت چانهزنی خود را حفظ کند و از همین موضع وارد فرآیند تفاهم شود.
