توسط : بازخوانی زندگی سیاسی مردی فراتر از «ملیشدن» در کتاب مصدق بدون نفت
به قلم شهریار آلشیخ؛ تحلیل گر توسعه
در حافظۀ تاریخی ایرانیان، نام محمد مصدق همواره با «نفت» گره خورده است. او «مرد ملیشدن» است، کسی که در اذهان عمومی با ملی کردن صنعت نفت در دهۀ ۳۰ شناخته میشود. اما کتاب «مصدق بدون نفت» نوشتۀ رسول رئیسجعفری، دعوتی است به تماشای چهرۀ دیگری از این سیاستمدار؛ چهرهای که دههها پیش از نهضت ملی در کوران حوادث پرآشوب مشروطه و سالهای گذار ایران از قاجار به پهلوی شکل گرفت. این کتاب، نه یک بیوگرافی سیاسی کلاسیک بلکه واکاوی «شکلگیری یک اندیشه» است؛ اندیشهای که در بستر تضادهای سنت و مدرنیته، استبداد و آزادی و قانونگرایی و هرجومرج، صیقل خورد.
اولین گامها : کتاب با کاوشی در تبار و خانوادۀ مصدق آغاز میشود؛ جایی که او، زادۀ اشرافیت قاجاری، در تقابل میان سنتهای خاندانی و آرمانهای مدرن مشروطه قرار میگیرد. فصلهای آغازین، تصویرگر جوانی است که در فضای متلاطم تهران عصر مشروطه، پرچم قانونگرایی را برمیافرازد. تبارشناسی مصدق در این فصلها تنها یک گزارش خانوادگی نیست؛ بلکه بستری است برای فهم پایبندی عمیق او به «حقوق» و «ساختار». سفرهای او و کنشهایش در برابر قرارداد ۱۹۱۹ اولین نشانههای سیاستورزی استقلالطلبانه اوست. او که ولایت فارس را تجربه کرده و با دسیسهها و آشوبهای محلی دستوپنجه نرم کرده، درمییابد که «امنیت» بدون «قانون» سرابی بیش نیست. مخالفت او با کودتای ۱۲۹۹ و کنارهگیری شرافتمندانه از دولت سیدضیاء، آغاز راهی است که او را در برابر استبداد نوظهور قرار میدهد. در این فصلها، مصدق نه یک انقلابی رادیکال بلکه یک «اصلاحطلب محافظهکار» است که میخواهد نظام مشروطه را از درون ساختار موجود، اصلاح کند.
تقابل با دیکتاتوری: با گذار از فصل یازدهم، کتاب وارد مرحلهای پرالتهاب میشود: سالهای تثبیت قدرت مطلقه. مصدق در وزارت خارجه، مدیریت بحرانهای منطقهای را بر عهده میگیرد؛ از قیام مردم عراق گرفته تا تنشهای مرزی همگی نشان از دیپلماتی دارند که بیش از آنکه به «قدرت سخت» تکیه کند به «حقوق بینالملل» و «اصول دیپلماتیک» باور دارد. فصلهای دوازدهم تا پانزدهم، تصویری از «دیکتاتور مصلح» ارائه میدهند که جامعۀ خسته از ناامنی پس از مشروطه به سوی او میل میکند. مصدق در اینجا، تنها صدایی است که این «میل به استبداد» را نقد میکند. او با درک عمیق از «حقوق پارلمانی» از تبدیل سلطنت مشروطه به دیکتاتوری موروثی جلوگیری میکند. مخالفت او با ماده واحده ۹ آبان ۱۳۰۴ نقطۀ عطفی است که در آن، مصدق حقوقدان در برابر مصلحتسنجیهای سیاسی رجال آن زمان میایستد. نویسنده به خوبی نشان میدهد که چگونه آن جلسه و مجلس موسسان بعدی، نهادی برای مشروعیتبخشی به قدرت فردی شد و مصدق چگونه در آن روزها، به تنهایی، پرچم مشروطه را برافراشت.
نقد توسعه آمرانه : اوج درخشش مصدق در «مصدق بدون نفت»، نه در پیروزیهای سیاسی بلکه در «مقاومتهای اخلاقی» اوست. فصلهای شانزدهم تا نوزدهم به نقد توسعۀ آمرانه میپردازند. مسألۀ راهآهن به مثابۀ نمادی از «توسعۀ ناپایدار و تحمیلی» در کانون بحثهای اوست. مصدق نشان میدهد، اتصال راهآهن شمال به بندر چابهار و توسعه به جنوب شرق و دریای آزاد، هم در فرآیند توسعۀ داخلی ایران موثرتر است و هم امکان تبادل تجاری بهتری را فراهم میکند. این بخش از کتاب، تصویرگر مصدق منتقد است؛ کسی که انتخابات آزاد را نه یک شعار که زیربنای اصلی «توسعۀ ملی» میداند. گلایههای او به رضاشاه دربارۀ نبود آزادی انتخابات، تصویری از یک کنشگر سیاسی شجاع است که در میانۀ سرکوب، راه گفتوگو را نمیبندد. این دوران، دوران حذف تدریجی «وجیهالملهها» یا همان رجال خوشنام و مشروطهخواه است که مجبور شدند یا به انزوا بروند یا در انزوا به کارهای علمی و ادبی روی آورند.
احمدآباد و فرجام اخلاقی: کتاب در فصل بیستم به «عزلت، تنهایی و تراژدی» میرسد. احمدآباد، جایی که مصدق پس از سال ۱۳۰۷ به آن پناه میبرد، تنها یک مکان جغرافیایی نیست؛ یک «قلمرو اخلاقی» است. مصدق این فصل، دیگر نه وزیر است و نه نماینده؛ او یک «مرد دردمند» است که با کشاورزی و زندگی در کنار رعایا در پی حفظ کرامت انسانی خویش است. این پایانبندی هوشمندانه، نشان میدهد مصدق چگونه شکست سیاسی را به پیروزی اخلاقی بدل کرد. او از مرکز قدرت سیاسی دور شد اما به وجدان بیدار ملت تبدیل گشت. تراژدی خدیجه و رنجهای شخصی او، لایهای از انسانیت را به این شخصیت سیاسی میافزاید که باعث میشود، مخاطب با او نه به عنوان یک «اسطوره» بلکه به عنوان یک «انسان» همذاتپنداری کند.
«مصدق بدون نفت» روایتی است از «سیاستورزی شرافتمندانه». این کتاب به ما میآموزد، مصدق قبل از آنکه مرد نفت باشد، مرد قانون بود؛ پیش از آنکه سیاستمدار باشد، یک معلم بود؛ و پیش از آنکه قهرمان ملی باشد، انسانی بود که مرز میان «قدرت» و «اخلاق» را هیچگاه گم نکرد. این کتاب، بازگشتی است به ریشهها؛ به دورانی که سیاست، نه ابزار کسب قدرت که راهی برای احیای حقوق ملت بود. برای هر کسی که میخواهد مصدق را فراتر از کلیشههای تاریخی بشناسد، این اثر، خواندنی و تأملبرانگیز است.
