توسط : استقبال رهبران جهان از تفاهم ایران و آمریکا
روسایجمهور آمریکا و ایران یک تفاهمنامه اولیه صلح را با هدف پایان دادن به جنگ امضا کرد.
پزشکیان در دفتر ریاستجمهوری ایران و ترامپ در جریان نشست جیهفت در حضور رئیسجمهور فرانسه در کاخ ورسای این تفاهم را مقابل دوربین امضا کردند. متنی که پزشکیان امضا میکرد، دارای امضای ترامپ بود که نشان میدهد متون قبلاً ردوبدل شده و نیازمند امضای طرف مقابل بوده است. در همین حال کاخ سفید شامگاه پنجشنبه یادداشت تفاهمنامه ایران و آمریکا را به کنگره ایالات متحده ارسال کرد.
در همین حال دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا عنوان کرد: ما از روی ناچاری و استیصال با ایران مذاکره نکردیم بلکه ایران بود که ناچار شد، مذاکره کند. جنگ، ایران را تضعیف کرده و دیگر نیروی هوایی، دریایی، تجهیزات پدافند هوایی یا رادار ندارد. مسئله ایران تمام شد ما تا پایان مهلت ۶۰ روزه پیش میرویم و آنها هیچ پولی دریافت نخواهند کرد حتی ۱۰ سنت. دموکراتها میگویند که ایران در موقعیت بهتری نسبت به ۴ ماه پیش قرار دارد. بعضیها چقدر میتوانند نادان باشند.
ادعای ترامپ در حالی است که خبرنگار الجزیره در تهران از آغاز استفاده ایران از منابع مالی مسدود شده، خبر داد. نورالدین الدغیر نوشت: با شروع اجرای یادداشت تفاهم ایران و آمریکا، منابع میگویند که ایران تقریباً شروع به استفاده از داراییهای مسدود شده خود کرده که بر اساس سازوکاری است که میانجیگران ارائه دادهاند. روش استفاده و انتقال وجوه در قالب یک خط اعتباری باز تعیین شده است که به ایران اختیار تصرف در آن را میدهد.
پس از امضای این تفاهمنامه، فرماندهی مرکزی ایالات متحده(سنتکام) اعلام کرد، آمریکا محاصره بنادر و آبهای ایران را مطابق با دستورالعملهای ترامپ لغو کرده است. نهاد مدیریت آبراه خلیجفارس نیز در همین حال دستورالعملهای لازم برای کشتیهای عبوری را با توجه به تفاهمنامه اسلامآباد منتشر کرد.
این توافق در حالی به امضا رسید که جنگ تمامعیار منطقهای بین ایران و آمریکا و اسرائیل به مدت ۴۰ روز درگرفت و در نهایت ۱۹ فروردین به آتشبس منجر شد. از زمان آتشبس نیز درگیریهایی جسته و گریخته صورت گرفت که در نهایت در ۲۸ خردادماه این تفاهم به مرحله امضای سران دو کشور رسید. بسته شدن تنگه هرمز و هدف قرار گرفتن اسرائیل همچنین منافع و پایگاههای آمریکا در سراسر منطقه، بحران جهانی انرژی و بالا رفتن قیمت نفت سبب شد تا آمریکا از ادامه جنگ با ایران منصرف شود. قرار بود روز جمعه نمایندگان ایران و آمریکا در سوئیس نیز بهصورت حضور در یک مراسم شرکت کنند اما وزارت امور خارجه سوئیس اعلام کرد که مذاکرات برنامهریزی شده بر سر اجرای توافق ۱۴ مادهای برای پایان دادن به جنگ لغو شده است. این مذاکرات قرار بود در روستای کوچک بورگنستوک در سوئیس آغاز شود، دو روز پس از امضای یادداشت تفاهمی که یک پنجره ۶۰ روزه برای مذاکره درباره یک تفاهم دائمی در مورد برنامه هستهای ایران باز کرد. یکی از دلایل لغو این نشست، حملات اسرائیل به لبنان بوده که ایران بارها نسبت به پایان جنگ در تمامی جبههها تأکید کرده است. وزیر امور خارجه پاکستان نیز گفت که ایام محرم سبب شده تا ایران در این نشست غایب باشد. با این حال بنابر برخی گزارشات، انتظار میرود مذاکرات میان آمریکا طی چند روز آینده آغاز شود.
طبق بند یک تفاهمنامه موسوم به اسلامآباد، جنگ ایران و آمریکا تمام میشود؛ وحدت ساحات حفظ میشود و جنگ در لبنان هم باید تمام شود؛ و از اینها ارزشمندتر اینکه با آمدن عبارت «تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان» مناطق اشغالی لبنان باید از حضور اسرائیل پاک شود و آنها از لبنان عقبنشینی کنند.
طبق بند دو، آمریکا برای اولین بار در ۴۷ سال گذشته به حاکمیت جمهوری اسلامی ایران متعهد میشود و باید از اقدامات ضدحاکمیتی و ضدامنیت ملی ایران دست بردارد.
طبق بند سوم، مذاکرات برای رسیدن به توافق نهایی در ۶۰ روز آینده ادامه پیدا خواهد کرد. آنچه منتشر شده یک تفاهم اولیه با اقدامات مشخص است که در صورت اجرایی شدن آن و موفقیت مذاکرات ۶۰ روزه توافق نهایی به نتیجه خواهد رسید.
طبق بند چهارم، محاصره دریایی باید در عرض ۳۰ روز برداشته شود اما با توجه به امتیازات شب آخر، محاصره قبل از اجرای هر تعهدی توسط ایران برداشته شده و کشتیهای ایرانی بدون مشکل در حال رفتوآمد در آبهای آزاد هستند و طبق همین بند، آمریکاییها باید ۳۰ روز بعد از توافق نهایی، نیروهای نظامی را از اطراف ایران خارج کنند.
طبق بند پنجم، ایران تعیینکننده وضعیت اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز است و البته در این باره با عمان گفتوگو میکند. عنوان خدمات دریایی یعنی دریافت هزینه که تثبیت شده است. عبارت فقط ۶۰ روز عدم دریافت مبلغ این حرف را بیش از پیش تثبیت کرده است. ایران هم برخی گفتوگوها درباره موضوعات خلیجفارس (و نه تنگه هرمز) را با کشورهای ساحلی خواهد داشت که در آن حقوق ساحلی کشورهای خلیجفارس باید حفظ شود.
طبق بند ششم، آمریکا باید با کمک کشورهای حاشیه خلیجفارس ۳۰۰ میلیارد دلار تأمین مالی انجام دهند تا با استفاده از آن، ایران بتواند یک برنامه بازسازی و توسعه اقتصادی را پیش ببرد. این بند برای جلوگیری از تجربه برجام در جلوگیری از سرمایهگذاری توسط آمریکاییها پس از رفع تحریمها به این تفاهمنامه اضافه شده است. مذاکرات کنونی قطر و امارات با ایران در همین زمینه بوده و ممکن است چین هم به آنها اضافه شود. مسئله غرامت و بازسازی رخدادهای جنگ از همین طریق تأمین مالی خواهد شد.
طبق بند هفتم، آمریکا تمام تحریمها علیه ایران اعم از داخلی و بینالمللی را بردارد. برای ایران مهم نیست که این تحریمها به چه شکل و با چه فرآیندی برداشته میشود؛ نتیجه برداشته شدن مهم خواهد بود. آمریکا رأساً موظف است که حتی تحریمهای سازمان ملل را بردارد و مشکلات را با همپیمانان خودش حل کند.
طبق بند هشتم، ایران تعهد داده سلاح هستهای نسازد اما اصل مذاکره درباره جزئیات هستهای به بعد از اجرای تعهدات آمریکا موکول شده درحالی که طرف آمریکایی بهدنبال پایان دادن به مسئله هستهای در همین مرحله بود. اما در نهایت در این متن و در برخی موضوعات، نکات کلی گفته شده است. مواد هستهای از ایران خارج نمیشود و صرفاً رقیقسازی در داخل ایران ذکر شده است. درحالی که خط قرمز اصلی ترامپ خارج کردن مواد از ایران بود و نتوانسته در این متن به آن دست یابد. رقیقسازی در داخل، پیشنهاد قبلی ایران در دوره قبل از جنگ رمضان بوده که آمریکا مجبور شده آن را بپذیرد. البته در مقابل باید امتیازات لازم را بدهد. نیازهای هستهای ایران نیز مبنای هرگونه توافق بعدی خواهد بود.
طبق بند نهم، آمریکا نیروی نظامی بیشتر و تحریم جدیدی در دوره مذاکرات ۶۰ روزه اضافه نکند. ایران نیز وضعیت هستهای خود در ۶۰ روز آینده را بدون تغییر نگه دارد. البته ایران در بیش از ۱۰ ماه گذشته، وضعیت هستهای خود را تغییر چندانی نداده است. نکته مهم عدم تعهد ایران درباره مسائل نظامی خود به طرف مقابل در این دوره است.
طبق بند دهم، در دوران مذاکرات ۶۰ روزه، ایران آزادانه و بدون هیچ محدودیتی نفت و محصولات پتروشیمی فروخته و مبالغ آن را دریافت میکند. این اولین بار در ۸ سال گذشته است که هیچ نوع تحریمی بر نفت ایران وجود نخواهد داشت. چنین بندی ماهانه بیش از پنج میلیارد دلار درآمد مستقیم برای کشور خواهد داشت که از امتیازات نقد در این تفاهمنامه قبل از توافق نهایی است.
طبق بند یازدهم مبالغ بلوکه شده در دسترس ایران قرار خواهد گرفت. ایران به صلاحدید خود امکان هزینه کردن آن در موضوعات مختلف را خواهد داشت و آمریکا نیز باید تمام تأییدیههای آن را بدهد. طبق متن، تمام مبالغ باید در این فرآیند آزاد شود اما ایران در مذاکرات قطر در سندی که توسط نخستوزیر قطر امضا شده این امتیاز را دریافت کرده که حداقل ۱۲ میلیارد دلار باید در روزهای اول در دسترس ایران قرار گیرد. این مورد از امتیازاتی است که در صورت اجرایی نشدن، ایران تعهدات خود را اجرایی نخواهد کرد.
طبق بند دوازدهم، یک سازوکار اجرایی برای نظارت بر اجرای تفاهم ایجاد خواهد شد. البته از نظر ایران، تضمینکننده اصلی توافق، قدرت ایران است.
طبق بند سیزدهم، مواردی که باید به محض امضا اجرایی شود، ذکر شده است. کلمه «منحصراً» درباره همین موارد مذاکره میشود، برای آن است که موضوعات موشکی و منطقهای بهصورت قطعی از روی میز مذاکرات برداشته شود. در این بند تفاهم دومرحلهای شده است تا بعد از اجرای موارد نقد مانند آزادسازی مبالغ، رفع محاصره، اسقاطیه نفت، پایان جنگ در تمام جبههها و… مرحله دوم که مذاکرات است، آغاز شود. یعنی امتیازات نقد گرفته میشود و تعهدات نسیه مانند باز شدن تنگه هرمز به مرور و مذاکره درباره مسائل هستهای به طرف مقابل داده میشود.
در نهایت طبق بند چهاردهم، توافق نهایی با یک قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل که در عرف جهانی به عنوان بالاترین تعهد حقوقی محسوب میشود، تأیید خواهد شد.
واکنش مثبت جهان
رهبران کشورهای گروه ۷ روز چهارشنبه ضمن استقبال از توافق موقت میان تهران و واشنگتن برای پایان دادن به درگیریها خواستار آتشبس در لبنان شدند.
در همین حال امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه ادعاهای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا درباره تسلیم شدن ایران را رد کرد و گفتظ، چنین چیزی رخ نداده است.
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان ضمن استقبال از یادداشت تفاهمنامه میان ایران و آمریکا گفت که این توافق فرصتی بزرگ برای ثبات بیشتر در منطقه ایجاد میکند.
کر استارمر، نخستوزیر انگلیس با استقبال از توافق ایران و آمریکا این تحول را «لحظهای بسیار مهم» خواند و اعلام کرد که لندن با شرکای خود برای حمایت از این روند و تبدیل آن به صلحی پایدار همکاری خواهد کرد.
پیشتر چهار کشور اروپایی انگلیس، فرانسه، آلمان و ایتالیا با صدور بیانیهای مشترک ضمن استقبال از توافق ایران و ایالات متحده اعلام کردند که آمادهاند در برابر گامهای مرتبط با برنامه هستهای ایران، تحریمهای ضدایرانی را رفع کنند.
سانائه تاکایچی، نخست وزیر ژاپن نیز گفت: ما از یادداشت تفاهم آمریکا و ایران با هدف پایان دادن به خصومتها استقبال میکنیم. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه تأکید کرد: ما از توافق بین آمریکا و ایران استقبال میکنیم و آن را گامی در جهت صلح پایدار در منطقه میدانیم. کشورهای عربی از جمله، عربستان، قطر، کویت، امارات و مصر نیز از این تفاهم استقبال کردند.
نخستوزیر و وزیر امور خارجه استرالیا در بیانیهای مشترک اعلام کردند: از توافق بین ایالات متحده و ایران استقبال میکنیم. استرالیا پیوسته خواستار کاهش تنش و پایان درگیری، از جمله در لبنان، بوده است. ما خوشحالیم که توافق بین واشنگتن و تهران شامل گامهایی برای بازگشایی تنگه هرمز است.
پاکستان که در حصول این تفاهم نقش کلیدی داشت از آن تمجید کرد. شهباز شریف نخستوزیر این کشور ضمن لازمالاجرا بودن این تفاهم گفت: باشد که این یادداشت تفاهم بهعنوان پایهای پایدار برای درک بهتر، احترام متقابل و شکوفایی مشترک در سراسر منطقه باقی بماند.
این توافق در داخل آمریکا با مخالفت سناتورهای جمهوریخواه مواجه شده است. مارک کلی با انتقاد از این توافق اظهار کرد که دونالد ترامپ، ایالات متحده را بدون برنامه مشخص وارد جنگ کرد و هزینههای انسانی و مالی سنگینی بر کشور تحمیل شد. وی گفت، خانوادههای بسیاری عزیزان خود را از دست دادهاند و میلیاردها دلار هزینه شده است، درحالی که نتیجه این روند توافقی بوده که به گفته او، ایران را قدرتمندتر میکند و کنترل تنگه هرمز را در اختیار این کشور قرار میدهد، بدون آنکه منافع ایالات متحده تأمین شود.
بیل کسیدی نیز این توافق را به شدت مورد انتقاد قرار داد. وی اظهار کرد که اگر رونالد ریگان زنده بود از چنین توافقی به شدت نگران میشد زیرا به گفته او، جاهطلبیهای هستهای ایران مهار نشده است و تهران اکنون دریافته که تهدید بستن تنگه هرمز ابزار مؤثری برای فشار بر غرب محسوب میشود.
جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی دولت بایدن نیز گفت: خیلی جالب است. رئیسجمهور ترامپ برجام را «بدترین توافق در تاریخ بشریت» نامید که واقعاً جمله چشمگیری است -بدترین توافق در تاریخ بشریت- و حالا او توافقی انجام میدهد که دهها میلیارد دلار به ایران میدهد تا تنگهای را باز کند که پیش از شروع جنگ توسط خودش، بسته نبود.
آینده منطقه
جنگ ایران برخلاف اهداف اعلامی واشنگتن، نهتنها به تضعیف پایدار ایران منجر نشده بلکه مجموعهای از پیامدهای ناخواسته را در خاورمیانه ایجاد کرد. پیامدهایی که میتواند نفوذ آمریکا را کاهش داده و کشورهای منطقه را به سمت استقلال بیشتر از واشنگتن سوق دهد. این جنگ نشان داد که حتی متحدان نزدیک آمریکا نیز در برابر تبعات درگیری با ایران آسیبپذیر هستند. به همین دلیل کشورهای عربی تلاش خواهند کرد، وابستگی امنیتی خود به آمریکا را کاهش دهند؛ شرکای بینالمللی متنوعتری پیدا و مسیرهای جایگزین برای صادرات انرژی ایجاد کنند تا وابستگی به تنگه هرمز کمتر شود. در نهایت جنگ نهتنها جایگاه اسرائیل در افکار عمومی منطقه را بهبود نداده بلکه فاصله میان اسرائیل و بسیاری از دولتهای عربی را افزایش داده است. همچنین در داخل آمریکا نیز حمایت سنتی از اسرائیل با چالشهای بیشتری روبهرو شده است.
