توسط : رئیسجمهور در گفتوگو با شبکه سیبیاس، از تشکیل یک تیم ششنفره خبر داد که در کنار او تصمیمات مرتبط با مذاکرات را پیش میبرند پزشکیان افزود: اعضای این تیم، از بخشهای مختلف حاکمیت، ازجمله نهادهای امنیتی، مجلس و دولت هستند که درخصوص گزینههای پیشرو، با یکدیگر مشورت میکنند. سازندگی در گفتوگو با کارشناسان و فعالان سیاسی به گمانهزنی در خصوص ترکیب این کمیته پرداخته است
اظهارات اخیر مسعود پزشکیان در نیویورک، یک سوال مهم درباره سازوکار تصمیمگیری در سیاست خارجی ایران مطرح کرده است. رئیسجمهور در گفتوگو با برنامه «فیس دِنیشن» شبکه CBS، وقتی درباره نقش رهبر جمهوری اسلامی درسیاست خارجی از او سوال شد، بهجای توضیح درباره یک فرد،از یک جمع ۶نفره گفت؛ تیمی که به گفته او از نهادهای مختلف تشکیل شده و در آن نمایندگانی از نیروهای امنیتی، مجلس و دولت حضور دارند و پس از گفتوگو و رایزنی درباره فرآیندهای تصمیمگیری، تصمیمات را با هماهنگی اتخاذ میکنند. پزشکیان البته نام این ۶ نفر را نگفت و یک سوال اصلی را باقی گذاشت: چه کسانی در این اتاق ۶نفره مینشینند و درباره موضوعاتی مانند مذاکره، جنگ، آتشبس و رابطه با آمریکا تصمیم میگیرند؟
رد پای یک کمیته قدیمی
این نخستینبار نیست که از چنین سازوکاری صحبت میشود. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه هم حدود دو ماه پیش در گفتوگو با برنامه «ماجرای جنگ» روایت دقیقتری از پشت صحنه این ساختار ارائه کرده بود. او ۲۸ تیرماه در توضیح روند تصمیمگیری درباره مذاکرات گفت که پیش از آنکه نام «کمیته۶نفره» روی این سازوکار گذاشته شود، کمیتهای با عنوان «کمیته هستهای» در دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی فعالیت میکرد. بعدها این کمیته به «کمیته مذاکره» تبدیل و در نهایت به کمیته۶نفره معروف شد. عراقچی گفت که موضوعاتی مانند اصل مذاکره، چارچوب، اصول و قواعد آن در این جلسات بررسی و جمعبندی میشد و مصوباتش نیز مسیر مصوبات شورایعالی امنیت ملی را طی میکرد. عراقچی در توضیح سابقه این کمیته گفته بود که در ابتدا شهیدشمخانی برای مدتی طولانی مسئولیت آن را برعهده داشت و پس از او، شهید لاریجانی که در آن مقطع دبیر شورایعالی امنیت ملی بود، ریاست کمیته را در دست گرفت. عراقچی در روایت خود از روزهای جنگ نیز از سازوکاری سخن گفته که در شرایط جنگی، امکان تصمیمگیری سریع و «در لحظه» درباره مذاکرات را فراهم میکرد. به این ترتیب بهنظر میرسد، آنچه امروز پزشکیان ازآن بهعنوان یک تیم ۶نفره یاد میکند، در امتداد همان سازوکاری قرار میگیرد که وزیر امور خارجه پیشتر درباره آن توضیح داده بود؛ سازوکاری برای هماهنگ کردن دیدگاههای نهادهای مختلف و جمعبندی تصمیمها درباره پروندههای حساس سیاست خارجی. هرچند هنوز سندی رسمی درباره فهرست کامل اعضای ترکیب فعلی منتشر نشده است. اما اگر بخواهیم قطعات این پازل را کنار هم بگذاریم، نامها چندان هم دور از دسترس نیستند.
براساس گفتوگوهایی که «سازندگی» با پنج چهره سیاسی انجام داده یک ترکیب ۶نفره بهاضافه رییسجمهور بیش از سایر گزینهها تکرار میشود: محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی؛ محسن رضایی، دبیر شورایعالی امنیت ملی؛عباس عراقچی، وزیر امور خارجه؛ سردار احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و سردار علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و وزیر اطلاعات که هم اکنون بهدلیل شهادت خطیب( وزیر) با سرپرستی اداره میشود. این فهرست البته اعلام رسمی دولت یا شورایعالی امنیت ملی نیست؛ بلکه برآیند قرائن موجود و ارزیابی پنج چهره سیاسی است که «سازندگی» با آنها گفتوگو کرده است. در این میان، حضور پزشکیان بالای سر کمیته و عراقچی از نظر جایگاه سیاسی روشنتر است. پزشکیان رئیس دولت و عالیترین مقام اجرایی کشور است و عراقچی مسئول مستقیم دستگاه دیپلماسی. قالیباف نیز در رأس قوه مقننه قرار دارد و در ساختار شورایعالی امنیت ملی نیز جایگاه حقوقی دارد. او برای هفتمین سال رئیس مجلس شده است. محسن رضایی اما یک حلقه مهم دیگر را به این جمع اضافه میکند: شورایعالی امنیت ملی. او در ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ و پس از محمدباقر ذوالقدر با حکم پزشکیان دبیر شورایعالی امنیت ملی شد و همزمان بهعنوان نماینده رهبر در این شورا منصوب شد. دو صندلی نظامی این میز هم به احمد وحیدی و علی عبداللهی میرسد. وحیدی از ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ با حکم رهبر، فرمانده کل سپاه پاسداران شده است؛ عبداللهی نیز در همان روز به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح منصوب شد. یک صندلی هم به سرپرست یا نماینده وزارت اطلاعات اختصاص دارد. به این ترتیب، ترکیب پیشنهادی تقریباً تمام اضلاع سیاست خارجی- امنیتی اطلاعاتی را کنار هم قرار میدهد.
مرعشی: سیاستگذاری و اجرا میکنند
سیدحسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی ایران، درگفتوگو با «سازندگی» ترکیب ۶ نفره را صریحتر از دیگران ترسیم میکند. او معتقد است این ۶ نفر عبارتند از: مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف، محسن رضایی، عباس عراقچی،احمد وحیدی و علی عبداللهی. مرعشی اما در کنار این فهرست بر نکته دیگری هم تأکید دارد: به گفته او «از طرف رهبر کسی شرکت نمیکند». این روایت با آنچه پزشکیان در مصاحبه اخیر خود گفته تا حدی همراستاست؛چراکه رئیسجمهور نیز در توضیح ترکیب این تیم از حضور نمایندگانی از نهادهای امنیتی، مجلس و دولت سخن گفت اما اشارهای به حضور مستقیم نماینده دفتر رهبری نکرد. با این حال عدم حضور نمایندهای از دفتر رهبری در این جمع به معنای مستقل بودن تصمیمهای آن از رهبری نیست بلکه یک سازوکار هماهنگی در سطوح مختلف حاکمیت است که تصمیمها را برای اجرا و سیاستگذاری جمعبندی میکند.
هاشمی: یک احتمال دیگر هم هست
علی هاشمی، قائممقام دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی ایران نیز در گفتوگو با «سازندگی» تقریباً به همین ترکیب رسیده است اما دو اسم دیگر را هم بهعنوان احتمالات مطرح میکند. او احمد وحیدی، مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف، غلامحسین محسنیاژهای، عباس عراقچی و علی عبداللهی را ۶ چهره محتمل میداند. هاشمی در عین حال میگوید محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور و محسن رضایی نیز ممکن است در این سازوکار حضور داشته باشند. این لیست اما یک تفاوت اساسی با فهرست مرعشی دارد و در آن، جای دبیر شورایعالی امنیت ملی با رئیس قوه قضائیه عوض میشود.
عطریانفر: تحت نظر رئیسجمهور
محمد عطریانفر، معاون سیاسی دبیرکل و عضو شورای مرکزی حزب کارگزاران سازندگی ایران در گفتوگو با «سازندگی» درباره ترکیب کمیته ۶ نفره معتقد است که این شورا که زیر نظر پزشکیان، ماموریتهای محوله را پیش میبرند در واقع ۷ نفرند و عصاره و چکیدهای از چهرههای حقوقی است که بهصورت ذاتی در حوزه مسائل امنیتی اطلاعاتی و سیاست خارجی مسئولیت دارند و در شورایعالی امنیت ملی نیز حضور و عضویت دارند. اگر ترکیب این شورا را مورد توجه قرار دهیم، مشخص است که این ۶ نفر به دلیل جایگاه و وظایف ذاتی خود عملاً ماموریتهای اصلی این کمیته را در شرایط جنگ تمامعیار تحمیلی پوشش میدهند و نبود برخی دیگر از اعضای شورایعالی امنیت ملی، خللی در روند کار ایجاد نمیکند.
عضو شورای اطلاعرسانی دولت در تشریح این ترکیب میگوید: «بر این اساس، آقای محمدباقر قالیباف یکی از اعضای قطعی این ترکیب است؛ چراکه مسئولیت مذاکرات بر دوش ایشان قرار دارد و از سوی دیگر بهعنوان رئیس یکی از قوای سهگانه کشور، این امکان را دارد که نمایندگان مجلس را در جریان اقدامات و روندهای مربوط قرار دهد». عطریانفر معتقد است که «وزیر اطلاعات و وزیر امور خارجه نیز به دلیل مسئولیت و حوزه مأموریت ذاتی خود از دیگر اعضای این ترکیب هستند. همچنین دبیر شورایعالی امنیت ملی هم بهعنوان دبیر و هم بهعنوان نماینده رهبری در شورا در این کمیته حضور خواهد داشت. در کنار این افراد فرمانده سپاه پاسداران و رئیس ستاد کل نیروهای مسلح نیز به دلیل نقش مستقیم در مسائل دفاعی، امنیتی و راهبردی در ترکیب ۶ نفره قرار میگیرند».
عطریانفر درباره جایگاه رئیسجمهور در رأس این ساختار نیز تأکید میکند: «مسعود پزشکیان عضو این کمیته ۶ نفره نیست اما به یک معنا شخصیت بالادستی این مجموعه محسوب میشود؛ هم از این جهت که رئیسجمهور است و هم بهعنوان رئیس شورایعالی امنیت ملی بر روند کلی فعالیتهای این مجموعه اشراف دارد». به گفته او، گزارشهای کمیته ۶ نفره از طریق ریاستجمهوری پیگیری میشود و مسائل پیش آمده نیز با تدبیر و هماهنگی این ۶ نفر و با حضور رئیسجمهور بهعنوان شخصیت هفتم، قابل بررسی و تصمیمگیری خواهد بود.
خانجانی: شاید یک صندلی برای بیت
جهانبخش خانجانی، فعال سیاسی اصلاحطلب و عضو شورای مرکزی حزب کارگزاران سازندگی ایران نیز ترکیبی شامل محسن رضایی، غلامحسین محسنیاژهای، محمدباقر قالیباف، مسعود پزشکیان، علی عبداللهی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و عباس عراقچی را محتمل میداند. اما خانجانی در این بخش با مرعشی اختلافنظر دارد. او معتقد است «حتماً» فردی از دفتر رهبر در این سازوکار حضور دارد؛هرچند به گفته او این فرد ممکن است بدون حق رأی در جلسات شرکت کند. خانجانی در این میان از حسین فدایی بهعنوان یکی از گزینههای احتمالی برای چنین حضوری نام میبرد. او در عین حال از حسین طائب نیز بهعنوان یکی از گمانههای مطرح از سوی برخی درباره افراد حاضر در این سازوکار یاد میکند و احتمال حضور نمایندهای از سپاه در حاشیه جلسات را نیز بعید نمیداند.
مهاجری: سه قوه در کنار سه ضلع امنیتی
محمد مهاجری، فعال رسانهای اصولگرا نیز در گفتوگو با«سازندگی» یک ترکیب متفاوت اما از نظر ساختاری قابل توجه ارائه میکند: سران سه قوه، محسن رضایی، عباس عراقچی و سردار علی عبداللهی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح. اگر این روایت را کنار اظهارات پزشکیان بگذاریم یک الگوی متفاوت شکل میگیرد: سه قوه در کنار شورایعالی امنیت ملی،وزارت امور خارجه و ستاد کل نیروهای مسلح. در واقع اختلاف میان این چهار روایت بیشتر بر سر دو صندلی است. پزشکیان، عراقچی و قالیباف تقریباً در همه روایتها حضور دارند. حضور یک مقام نظامی ارشد و دبیر شورایعالی امنیت ملی هم با ساختار تصمیمگیری امنیتی کشور همخوانی دارد. اختلاف اصلی بر سر این است که دو نفر دیگر این جمع چه کسانی هستند؟ سرپرست وزارت اطلاعات، فرمانده کل سپاه، رئیس قوه قضائیه، معاون اول رئیسجمهور یا نمایندهای از دفتر رهبر؟
یک نکته مهمتر
اهمیت حرف پزشکیان فقط در این نیست که ۶ اسم پشت یک میز را پیدا کنیم. بخش مهمتر ماجرا این است که رئیسجمهور وقتی میخواهد از نحوه تصمیمگیری درباره سیاست خارجی بگوید از یک جمع محدود و چندنهادی صحبت میکند؛ جمعی که در آن دولت تنها تصمیمگیر نیست و نمایندگانی از نهادهای مختلف کنار هم قرار دارند. از سوی دیگر سخنان عراقچی نشان میدهد که چنین سازوکاری دستکم در موضوع مذاکرات سابقه دارد. با این حال یک احتیاط مهم ضروری است: فهرستی که در این گزارش مطرح میشود، فهرست رسمی اعضای کمیته نیست. پزشکیان نامی از اعضا نبرده و حتی میان پنج چهره سیاسی که «سازندگی» با آنها گفتوگو کرده درباره دو یا چند صندلی اختلافنظر وجود دارد. اما اگر بخواهیم براساس بیشترین همپوشانی و جایگاههای رسمی فعلی، محتملترین تصویر را ترسیم کنیم ۶ نام علاوه بر پزشکیان بیشتر از بقیه مطرح هستند: مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف، محسن رضایی، عباس عراقچی، احمد وحیدی، علی عبداللهی و مسئول نهاد اطلاعاتی کشور.
این ۶ نفر اگر همان ترکیبی باشند که برخی چهرههای سیاسی درباره آن سخن گفتهاند، یک تصویر معنادار از اتاق تصمیمگیری سیاست خارجی ارائه میکنند: دولت، مجلس، دیپلماسی و شورایعالی امنیت ملی هر یک در یک صندلی و ساختار نظامی در دو صندلی. فعلاً اما درِ این اتاق بسته مانده است؛ اتاقی که رئیسجمهور از وجودش خبر داده، وزیر امور خارجه پیشتر درباره سازوکارش توضیح داده اما نام کسانی که پشت آن میز مینشینند هنوز رسماً اعلام نشده است.
