توسط : “آیتاللهالعظمی سیدموسی شبیریزنجانی”، فقیه پارسا در ۹۹سالگی دعوت حق را لبیک گفت و جهان فانی را ترک کرد. “سازندگی” به زندگی و زمانه او پرداخته است
یکی از اصحاب حضرت علی(ع) بهنام هَمَّام از ایشان دربارۀ اوصاف پارسایان میپرسد، حضرت در پاسخ میفرمایند: «پارسايان در دنيا اهل فضيلتاند. سخن آنان صواب و جامۀ آنان ميانهروی و روش آنان فروتنی است. چشم را بر آنچه خداوند بر آنان حرام کرده است، میبندند و گوش را به علمی میسپارند که نافع است. پارسايان در سختی و بلا، چنانند که گویی در آسايش و راحتی فرود آمدهاند و اگر اجل مقدری که خداوند بر آنان معين کرده است نبود، ارواح آنان از شوق ثواب و خوف عذاب، يک لحظه هم در کالبدشان باقی نمیماند. خالق چنان در دل آنها بزرگ است که هر چه غير اوست در ديدگانشان کوچک است. پارسایان گویی بهشت را میبينند و در ميان نعیم بهشت نشستهاند و گویی جهنم را میبينند و در عذاب جهنماند. دل پارسايان محزون است و ديگران از شر آنان ایمناند و بدنشان لاغر، خواستههاشان اندک و نفسشان عفيف است».
در عصر معاصر آیتاللهالعظمی سیدموسی شبیریزنجانی، مصداق تام این اوصاف بودند؛ عالم پارسایی که ساعات پایانی یکشنبه ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ در ۹۹سالگی دعوت حق را لبیک گفت و به ملکوت پیوست. چند روز پیش از درگذشت ایشان، دفترشان دربارۀ وضعیت جسمانیشان اطلاعیهای صادر کرد. طبق این اطلاعیه، آیتالله شبیری شامگاه جمعه ۲۷ شهریور به دلیل عارضۀ ریوی در بیمارستان قم بستری شده بود و تحت مراقبت پزشکی قرار داشت و در روزهای بعد، گزارشهایی دربارۀ خونریزی معده و وخامت وضعیت جسمانی ایشان منتشر شد.
جانشین پدر
سیدموسی شبیریزنجانی، ۱۰ اسفند ۱۳۰۶ (۸ رمضان ۱۳۴۶ قمری) در قم بهدنیا آمد و به احترام حضرت معصومه (سلامالله علیها) موسى نام گرفت. پدرش آیتالله سیداحمد حسینىزنجانى، فقیهى بزرگ و پارسایى متخلّق به اخلاق الهى بود و بر ابواب مختلف فقه احاطه و اشراف کامل داشت. سیداحمد زنجانی در محافل علمی به «حافظۀ عجیب» شهرت داشت؛ گفته میشود تمام فقه را بهصورت استدلالی و با ذکر ادله از حفظ در ذهن داشت. سیداحمد در دوران جوانی خود با امام خمینی و سیدمحمد محققداماد هممباحثه بود؛ بنابراین خانوادۀ شبیری از همان نسل نخست شاگردان حوزۀ نوپای قم بودند.
مرحوم آیتاللهالعظمی سيداحمد زنجانی صبح و مغرب و عشاء در حرم حضرت معصومه و ظهر در مدرسه فیضيه، امامت جماعت را برعهده داشتند و با توجه به مقبولیت عمومى و اشتهار ایشان به تقوا و پرهیزگارى، فضلاء و علماء و اساتید بسیارى در نماز جماعت ایشان حاضر مىشدند. در سالهاى پایانى حیاتشان، وقتى از انجام این مهم، ناتوان شدند، آیتالله سيدموسى شبیرىزنجانى را بهعنوان جانشین خود انتخاب کرد.
شاگرد بزرگ
سیدموسی شبیری، دروس حوزوى را در سال ۱۳۵۹ – ۱۳۶۰ ه ق، آغاز کرد و فراگیرى کتب سطح را در خلال ۳ یا ۴ سال به پایان رسانید، سپس در درس خارج مرحوم آیتاللهالعظمی سيدصدرالدین صدر حاضر شد و کمسنترین شرکتکننده در درس ایشان بود. پس از ورود آیتالله العظمى بروجردى به قم هم در درس خارج اصول و همچنین در درس خارج فقه (کتاب الغصب، کتاب الاجاره و کتاب الصّلاه) ایشان شرکت کرد و دورۀ کامل اصول فقه را هم نزد آیتالله سيدمحمد داماد فراگرفت و یکی از دورههای طولانی تحصیل او به حضور در درس خارج فقه و اصول این استاد مربوط میشود. در برخی منابع آمده است که حدود ۲۱ سال در درس خارج فقه محققداماد شرکت داشت. در همین دوره، چهرههایی مانند امام موسی صدر و شهید سیدمحمد بهشتی نیز در حلقه درس محققداماد حضور داشتند. این ارتباط علمی بعدها نیز در آثار شبیریزنجانی بازتاب پیدا کرد؛ بخشهایی از خاطرات و اطلاعات مربوط به استادان، علما و شخصیتهای حوزه در مجموعه «جرعهای از دریا» گردآوری شده است. شبیری همچنین براى بهرهگیرى از معارف حوزۀ ریشهدار نجف اشرف، دو بار به این مرکز بزرگ علمى سفر کرد؛ بار اوّل، در سال ۱۳۷۳ (ه ق) و بار دوم در سال ۱۳۷۴ (ه ق) بود و طی این مدت در دروس فقه آیتالله سيدعبدالهادى شیرازى در «کتاب الصلاه» و در دروس فقه آیتالله العظمى سیدمحسن حکیم «کتاب الحجّ» حاضر شد و در دروس اصول و فقه «بحث رضاع» آیتالله سيدابوالقاسم خویى هم شرکت کرد.
آیتالله شبیریزنجانی از دهههای میانی قرن چهاردهم شمسی به تدریس در حوزۀ قم پرداخت و در مدرسۀ حقانی نیز تدریس داشت و در دورهای دروس مختلف حوزوی ازجمله «شرح لمعه»، «مکاسب»، «رسائل» و «کفایه» را تدریس میکرد. آیتالله محمدعلی گرامی دربارۀ فضای تدریس شبیریزنجانی گفته، ایشان در سالهای نخست، برخی متون حوزوی را برای شمار محدودی از طلاب تدریس میکرد و بهتدریج درسهایش عمومیتر و پرجمعیتتر شد. در آن دوره، دامنه تدریسشان از دروس مقدماتی تا مباحث تخصصیتر فقه و اصول گسترش یافت. درس خارج فقه شبیریزنجانی با «کتاب الحج» آغاز شد؛ درسی که در زمان حیات آیتالله سیدمحمد محققداماد شروع شد و بیش از ۱۵ سال ادامه داشت. پس از آن، مباحثی مانند اجاره، خمس، نکاح، صوم، اعتکاف و بیع در برنامه تدریس ایشان قرار گرفت و سالها درس خارج اصول نیز داشت، اما در دورههای بعد تمرکز اصلیاش بر فقه قرار گرفت و مباحث اصولی مورد نیاز را در خلال درس فقه مطرح میکرد.
مرجعیت و حاشیههای سیاسی آیتالله
از نقاط مهم در زندگی علمی آیتالله شبیریزنجانی، سال ۱۳۷۳ و پس از درگذشت آیتالله محمدعلی اراکی بود. در آذر ۱۳۷۳، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم فهرستی از هفت فقیه را بهعنوان مراجع تقلید واجد شرایط معرفی کرد. نام سیدموسی شبیریزنجانی در کنار سیدعلی خامنهای، محمدتقی بهجت، محمدفاضل لنکرانی، حسین وحید خراسانی، میرزا جواد تبریزی و ناصر مکارمشیرازی در این فهرست قرار گرفت. این معرفی در شرایطی صورت گرفت که پس از درگذشت آیتالله اراکی، موضوع مرجعیت و معرفی مراجع تازه در حوزه قم به یکی از بحثهای مهم آن دوره تبدیل شده بود. جامعه روحانیت مبارز تهران در همان مقطع فهرست متفاوتی ارائه کرد و نام سه فقیه را در فهرست خود قرار داد. شبیریزنجانی پس از آن بهعنوان یکی از مراجع تقلید قم به فعالیت علمی، تدریس، پاسخگویی به استفتائات و انتشار رساله و آثار فقهی ادامه داد.
یکی از مشهورترین تصاویر ثبتشده از آیتالله شبیریزنجانی به مراسم تشییع آیتالله منتظری در آذر ۱۳۸۸ مربوط است. پیکر آیتالله منتظری پس از تشییع گسترده در قم، به حرم حضرت معصومه منتقل شد و نماز میت بر پیکر او به امامت آیتالله موسی شبیریزنجانی اقامه شد. این اتفاق از این جهت در زندگی عمومی ایشان برجسته شد که آیتالله منتظری در دهههای پایانی عمر خود از منتقدان سیاسی جدی و رابطۀ ایشان با بخشهایی از ساختار رسمی پرتنش شده بود.
در سالهای بعد، در پروندۀ احمد منتظری نیز از نقش ایشان در توقف اجرای حکم زندان فرزند آیتالله منتظری سخن گفته شد. براساس روایت احمد منتظری، شبیریزنجانی از آیتالله محمدعلی استادی خواست نامهای به آیتالله خامنهای بنویسد و اعلام کند که اجرای حکم احمد منتظری به مصلحت نیست. به روایت احمد منتظری، پاسخ کتبی آیتالله خامنهای این بود که مطابق نظر شبیریزنجانی عمل شود و در ادامه اجرای حکم تعلیق شد. این روایت از سوی احمد منتظری در گفتوگویی در سال ۱۳۹۶ بیان شده است.
یکی دیگر از پرحاشیهترین مقاطع زندگی عمومی شبیریزنجانی به پائیز ۱۳۹۷ بازمیگردد. در آن سال تصاویری از دیدار او با شماری از چهرههای سیاسی ازجمله سیدمحمد خاتمی، عبدالله نوری، محمد موسویخوئینیها، غلامحسین کرباسچی و عبدالمجید معادیخواه منتشر شد. این دیدار در تهران و در منزل عبدالله نوری برگزار شده بود. انتشار این تصاویر با واکنش آیتالله محمد یزدی، رئیس وقت جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، روبهرو شد. یزدی در نامهای سرگشاده به شبیریزنجانی نسبت به این دیدار اعتراض کرد و دربارۀ رعایت شأن مرجعیت و رابطه با نظام و رهبری مطالبی را مطرح کرد. نامۀ آیتالله یزدی واکنشهای گستردهای در حوزه و فضای سیاسی بهدنبال داشت، اما دفتر آیتالله شبیریزنجانی اعلام کرد که خود او و دفترش درباره نامه نظری ندارند و طلاب و شاگردانش به آن پاسخ خواهند داد. این ماجرا یکی از معدود مواردی بود که نام شبیریزنجانی بهطور مستقیم در یک مناقشۀ علنی میان مراجع حوزه و یکی از چهرههای ارشد ساختار رسمی حوزه مطرح شد. همزمان، بیانیههایی در حمایت از شبیریزنجانی منتشر شد. از جمله، گروهی از استادان حوزه قم با صدور بیانیهای از جایگاه مرجعیت او دفاع کردند و نسبت به آنچه تخریب مرجعیت خوانده بودند، واکنش نشان دادند.
پیش از این ماجرا نیز یکی از اظهارنظرهای منسوب به آیتالله شبیریزنجانی دربارۀ مفهوم مرجعیت بازتاب زیادی پیدا کرده بود. در سال ۱۳۸۸ و در جریان بحث درباره فهرست مراجع تقلید، از او دربارۀ امکان «خلع مرجعیت» پرسیده شد و ایشان در پاسخ گفته بود، چنین مفهومی در شریعت وجود ندارد و مرجعیت امری نیست که فرد یا نهادی آن را اعطا کرده باشد تا بتواند آن را پس بگیرد؛ او مرجعیت را وابسته به جایگاه علمی فقیه دانسته بود. آیتالله شبیریزنجانی در ماههای پایانی زندگی نیز در قم با مسئولان و مقامهای سیاسی دیدار داشت. در ۸ تیر ۱۴۰۵، مسعود پزشکیان در سفر به قم با شبیریزنجانی دیدار کرد.
مدافع استقلال حوزه
آیتالله شبیریزنجانی در سالهای گذشته در سخنان و دیدارهای مختلف، دربارۀ نسبت حوزه، روحانیت، سیاست و جامعه مواضعی بیان کرده بود که بخشهایی از نگاه او به جایگاه روحانیت و وظیفه طلاب را نشان میدهد. ایشان خرداد سال ۱۳۹۶ در پاسخ به پرسش پایگاه خبری شفقنا دربارۀ محتوای منبرهای ماه رمضان، تأکید کرد «اساسیترین مطلبی که ما از آن فاصله گرفتهایم بحث اهتمام به حلال و حرام است. غیبت، تهمت، دروغ و ایذاء مؤمن در جامعه زیاد دیده میشود. باید نسبت به این مسائل مؤعظه شود. اینها مطالب عمومی است. در سابق، حوزه نسبت به این مسائل حساس بود، اما الان شرایط خیلی فرق کرده است. مرحوم آقای خمینی که در حوزه درس اخلاق میگفتند خیلی تأثیر میگذاشت». این مرجع تقلید درباره ورود طلاب به مباحث سیاسی نیز احتیاط را مورد تأکید قرار داده بود. آیتالله شبیریزنجانی میگفت: «اینطور نیست که هر کسی احساس وظیفه کند و وارد بحثهای سیاسی شود». او دربارۀ امام خمینی نیز گفته بود که ایشان پیش از ورود جدی به سیاست از نظر علمی به سطح قابلقبولی رسیده بود و «در سیاست نبوغ داشت». آیتالله شبیریزنجانی در این گفتوگو توصیه کرده بود، طلبهها در شرایط جامعه بیشتر دربارۀ مطالب عمومی و مورد پذیرش گروههای مختلف، از جمله غیبت، دروغ، تهمت و آزار دیگران، سخن بگویند. یکی دیگر از موضوعاتی که ایشان دربارۀ آن صریح سخن گفته بود، استقلال مالی حوزههای علمیه بود. آیتالله شبیریزنجانی آذر ۱۳۹۸ در دیدار با مدیر حوزههای علمیه کشور گفت: «حفظ استقلال مالی حوزههای علمیه از دولتها ضروری است. نباید دست حوزههای علمیه مقابل دیگران دراز باشد». همچنین نسبت به مدرکگرایی در حوزه هشدار داد و تأکید کرد طلبه باید برای خدا، پاداش اخروی و ارزش خود علم تحصیل کند. آنچه در سخنان منتشرشدۀ مرحوم آیتالله شبیریزنجانی برجسته است، تأکید بر اخلاق عمومی، خدمت به مردم، احتیاط در ورود طلاب به سیاست و استقلال مالی حوزه است.
