تهدید به محاصره

“ترامپ” در یک مطلب تهدیدآمیز مدعی شد که تصمیم گرفته مجدداً محاصره دریایی ایران را اعمال کند. “سازندگی” به این ادعا و حملات اخیر آمریکا به خاک ایران پرداخته است

تنها چند هفته پس از آنکه یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا با هدف پایان دادن به درگیری‌ها و ایجاد فرصتی برای مذاکرات جامع‌تر امضا شد اکنون همان توافق در معرض شدیدترین آزمون خود قرار گرفته است. تنگه هرمز، شاهراه انتقال انرژی جهان، بار دیگر به نقطه کانونی رقابت تهران و واشنگتن تبدیل شده؛ جایی‌ که نه‌تنها تبادل آتش بلکه جنگ روایت‌ها و ادعاهای متقابل نیز هر روز ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند. هر دو طرف دیگری را به نقض توافق متهم می‌کنند و در این میان، منطقه با نگرانی تحولات را دنبال می‌کند؛ زیرا هرگونه تشدید تنش در این گذرگاه راهبردی می‌تواند، پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران و آمریکا داشته باشد.

جدال بر سر هرمز
نقطه آغاز دور تازه بحران، اختلاف بر سر مدیریت و کنترل تنگه هرمز است. سپاه پاسداران اعلام کرده که تنگه هرمز بسته است و هرگونه مداخله خارجی یا تعیین مسیرهای غیرقانونی برای عبور کشتی‌ها با واکنش قاطع ایران روبه‌رو خواهد شد. در این موضع‌گیری تأکید شده که چنین اقداماتی، روند افزایش تردد دریایی را مختل خواهد کرد.

این موضع درحالی مطرح می‌شود که براساس بند پنجم تفاهم خاتمه جنگ میان تهران و واشنگتن، ایران مسئولیت بازگرداندن تردد دریایی به شرایط عادی را برعهده گرفته بود. اکنون برداشت دو طرف از همین بند به یکی از اصلی‌ترین نقاط اختلاف تبدیل شده است؛ اختلافی که از سطح تفسیر حقوقی فراتر رفته و به رویارویی نظامی کشیده شده است.
در مقابل دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با لحنی تند اعلام کرد که ایالات متحده در حال به‌ دست گرفتن کنترل تنگه هرمز است و هزینه اداره آن را نیز دریافت خواهد کرد. او همچنین مدعی شد، ایران توافق را نقض کرده و باید بهای این اقدام را بپردازد. این اظهارات درحالی مطرح شد که ترامپ پیش‌تر از باز بودن مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز سخن گفته بود؛ موضوعی که از نگاه تهران، نشانه تناقض در مواضع واشنگتن است. در همین‌ حال ترامپ با انتشار پستی در تروث‌سوشیال نیز مدعی شد: تنگه هرمز باز است و با ایران یا بدون ایران، باز خواهد ماند. ما «محاصره ایران» را دوباره برقرار می‌کنیم؛ این نام به این دلیل انتخاب شده که این محاصره فقط مانع ورود یا خروج کشتی‌ها یا مشتریان ایران می‌شود. همه کشورهای دیگر امکان استفاده آزادانه و منصفانه از تنگه را خواهند داشت. از این پس ایالات متحده آمریکا با عنوان «نگهبان تنگه هرمز» شناخته خواهد شد؛ اما در مقام چنین نقشی و از سر انصاف بابت تمامی هزینه‌های لازم برای تأمین ایمنی و امنیت این بخش بسیار پرتنش جهان معادل ۲۰‌ درصد ارزش تمام محموله‌های حمل ‌شده را دریافت خواهد کرد. روند اجرا و تشکیل این سازوکار بلافاصله آغاز خواهد شد.

حملات پی‌درپی
همزمان با تشدید جنگ لفظی، میدان عملیات نیز آرام نماند. فرماندهی مرکزی نیروهای آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که در چهارمین حمله خود طی یک هفته، ده‌ها هدف در نقاط مختلف ایران را با مهمات دقیق هدف قرار داده است. به ادعای سنتکام هدف این عملیات، کاهش توان ایران برای حمله به کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز بوده است.
براساس این ادعا سامانه‌های پدافند هوایی، رادارهای ساحلی، توانمندی‌های موشکی و پهپادی همچنین شناورهای کوچک نظامی در این عملیات هدف قرار گرفته‌اند. تکرار این حملات نشان می‌دهد که تنش میان دو کشور از مرحله هشدارهای سیاسی عبور کرده و وارد چرخه‌ای از اقدام و واکنش نظامی شده است. براساس گزارش‌ها صدای انفجارها در سیریک، جاسک، بندرعباس، قشم، آبادان، اهواز، بهبهان، امیدیه، شادگان و چند شهر دیگر ایران به گوش رسید. در داخل ایران نیز گزارش‌های متعددی از حملات منتشر شد. مسئولان استان مرکزی از هدف قرار گرفتن یک منطقه نظامی در شهرستان خنداب خبر دادند. در بوشهر نیز به گفته مسئولان محلی چندین پایگاه و منطقه نظامی در ساعات بامدادی هدف اصابت پرتابه قرار گرفتند. گزارش‌هایی نیز از حملات به عسلویه، شهرستان دیر و چغادک منتشر شد که طبق اعلام مقامات، اهداف اصلی آنها پاسگاه‌های ساحلی و دکل‌های مخابراتی بوده است. همچنین استانداری لرستان از حمله به منطقه ویسیان در شهرستان چگنی خبر داد و در جنوب استان کرمان نیز یک دکل ارتباطی هدف قرار گرفت. در مقابل برخی اخبار منتشر شده درباره وقوع انفجار در اهواز و آبادان از سوی مسئولان خوزستان تکذیب شد و مدیریت بحران آذربایجان شرقی نیز اعلام کرد، انفجارهای شنیده‌ شده در غرب تبریز مربوط به عملیات کنترل ‌شده امحای مهمات باقی‌مانده از حملات گذشته بوده است. معاون استاندار خوزستان نیز گفت در پی حمله بامداد دوشنبه آمریکا یک پرتابه به ایستگاه پمپاژ آب کشاورزی در شهرستان ماهشهر اصابت کرده و در این حادثه نگهبان این مجموعه کشته شده و چهار نفر دیگر مجروح شده‌اند. او همچنین گفت: «در ساعت ۲ و ۲۰ دقیقه بامداد روز دوشنبه، نقاطی در شهرستان‌های آبادان و شادگان مورد اصابت پرتابه‌های آمریکا قرار گرفت».

آمار جنگ
در کنار خسارت‌های زیرساختی، آمارهای رسمی نیز از تداوم هزینه‌های انسانی درگیری حکایت دارد. وزارت بهداشت اعلام کرده که در فاصله ششم تا بیست‌ودوم تیرماه به‌طور متوسط روزانه ۱۱ نفر در حملات هوایی آمریکا مجروح و بیش از یک نفر نیز جان خود را از دست داده‌اند.

پاسخ ایران
سپاه پاسداران در اطلاعیه‌ای از حملات متقابل خود به پایگاه‌های آمریکا در کشورهای بحرین، کویت و اردن خبر داده و مدعی شده، اهدافی را در این کشورها منهدم کرده است. در اطلاعیه سپاه پاسداران که بامداد دوشنبه منتشر شده، آمده است که «چندین زاغه بزرگ موشکی و مخازن سوخت پایگاه هوایی پرنس حسن در اردن را با شلیک موشک و پهپاد به آتش کشیدند».
سپاه همچنین مدعی شده که در واکنش به حملات یک‌شنبه و بامداد دوشنبه آمریکا «در مرحله دوم عملیات مقابله به‌ مثل خود مراکز مهم تعمیرات و نگهداری بالگردی، آشیانه هواپیمای جنگ الکترونیک پی ۸ و مرکز فرماندهی و کنترل پهپادی» ارتش ایالات متحده در بحرین را هدف قرار داده است. در همین‌ حال خبرگزاری‌های نزدیک به سپاه پاسداران از انفجارها در کویت خبر دادند و در اطلاعیه شماره ۳ سپاه پاسداران که صبح دوشنبه به وقت تهران منتشر شد، این انفجارها مرتبط با حملات به پایگاه‌های آمریکا در کویت توصیف شده است. سپاه پاسداران در اطلاعیه شماره ۳ خود گفته است: «مخازن سوخت و سامانه پدافند هوایی پاتریوت در پایگاه آمریکایی در علی سالم کویت همچنین یک سامانه راداری راهبردی FPS در پایگاه احمد الجابر» را هدف قرار داده و به ادعای این نیروی نظامی «به‌طور کامل منهدم» کرده است.

هشدارهای متقابل
در واکنش به حملات آمریکا، ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی حضرت خاتم‌الانبیا(ص) اعلام کرد که ایران تحت هیچ شرایطی اجازه دخالت واشنگتن در مدیریت تنگه هرمز را نخواهد داد. او همچنین به کشورهای منطقه هشدار داد که هرگونه همکاری یا پشتیبانی لجستیکی از نیروهای آمریکایی از نگاه تهران اقدامی علیه امنیت ملی ایران تلقی خواهد شد.
سردار محبی، سخنگوی سپاه نیز با تأکید بر ادامه اعمال حاکمیت ایران بر تنگه هرمز اعلام کرد که تهران اجازه نخواهد داد قدرت‌های خارجی درباره این گذرگاه راهبردی تصمیم‌گیری کنند و در صورت ادامه اقدامات آمریکا، پاسخ ایران شدیدتر از گذشته خواهد بود. در سوی دیگر، وزارت امور خارجه ایران نیز با صدور بیانیه‌ای شدیداللحن اعلام کرد که آمریکا تنها ۲۵ روز پس از امضای تفاهم خاتمه جنگ تقریباً تمامی مفاد آن را نقض کرده است. در این بیانیه حمله به زیرساخت‌های حمل‌ونقل، قایق‌های ماهیگیری، لنج‌های تجاری و تأسیسات هواشناسی از جمله مصادیق نقض توافق عنوان شده است.

توافقی که متزلزل شد
در کنار تحولات میدانی یکی از عوامل مهم تشدید تنش‌ها به اختلاف دیدگاه در داخل ایران نسبت به یادداشت تفاهم بازمی‌گردد. این توافق قرار بود، زمینه مدیریت بحران و آغاز مذاکرات جامع‌تر را فراهم کند اما از نگاه بخش نظامی و امنیتی، نتوانست منافع مورد انتظار این جریان را تأمین کند.
منابع مالی آزاد شده تنها برای مصارف بشردوستانه قابل استفاده بود و تحریم‌های اصلی علیه نهادهای نظامی و سپاه همچنان پابرجا ماند. علاوه بر این محدودیت‌های هسته‌ای و افزایش نظارت‌ها از منظر این بخش به‌معنای کاهش ظرفیت بازدارندگی تلقی شد. همچنین تعهدات غیررسمی برای کاهش تنش‌های منطقه‌ای از دید منتقدان، آزادی عمل ایران در حوزه نفوذ منطقه‌ای را محدود کرد.
همین عوامل باعث شد، بخشی از ساختار تصمیم‌گیری امنیتی، توافق را فاقد دستاوردهای راهبردی ارزیابی کند و در نتیجه، حفظ یا بازسازی قدرت بازدارندگی را بیش از گذشته در اقدامات میدانی جست‌وجو کند. اکنون نیز سخنگوی وزارت امور خارجه، اسماعیل بقایی، از ورود این یادداشت تفاهم به مرحله‌ای بحرانی سخن گفته است؛ مرحله‌ای که اگر مهار نشود، می‌تواند توافقی که قرار بود، مقدمه‌ای برای کاهش تنش باشد را به نقطه آغاز دور تازه‌ای از رویارویی میان تهران و واشنگتن تبدیل کند؛ رویارویی‌ای که آینده آن بیش از هر زمان دیگری به تحولات تنگه هرمز گره خورده است.