توسط : چرا دانشگاههای ایران از رقبای منطقهای جا ماندند؟
انتشار نتایج جدیدترین رتبهبندی جهانی کیو اس (QS) در سال ۲۰۲۷ زنگ خطری جدی و بیسابقه را برای ساختار آموزش عالی و مدیریت کلان علمی در ایران بهصدا درآورده است. دادههای آماری این گزارش بینالمللی نشان میدهد که بدون استثنا، تمامی دانشگاههای ایرانی حاضر در این رتبهبندی با افت فاحش و ریزش جایگاه مواجه شدهاند؛ پدیدهای ساختاری که در تلاقی با جهش خیرهکننده رقبای منطقهای همچون عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ترکیه، از یک عقبگرد نگرانکننده در دیپلماسی علمی و قدرت رقابت بینالمللی کشور پرده برمیدارد.
این انقباض علمی تنها به رتبهبندی دانشگاهها محدود نمیشود بلکه خود را در شاخص کلان تولید اسناد علمی نیز نشان داده است. براساس گزارش پایگاه بینالمللی سایمگو، رتبه علمی ایران در تولید مقالات از جایگاه ۱۵ جهان در سالهای گذشته با یک روند رشد منفی ۳ درصدی به رتبه ۱۸ در سال ۲۰۲۵ سقوط کرده و مسئولان حوزه سلامت و آموزش عالی حتی نسبت به احتمال تنزل کشور به رتبه ۲۰ جهان در سال ۲۰۲۶ هشدار میدهند.
کارنامه ناکامی
بررسی جزئیات آماری رتبهبندی کیو اس ۲۰۲۷ تصویر دقیقی از ابعاد این بحران ساختاری ارائه میدهد. دانشگاه تهران بهعنوان نماد آموزش عالی ایران، اگرچه همچنان رتبه اول ملی را حفظ کرده اما با سقوط سنگین ۴۵ پلهای از رتبه ۳۲۲ جهان به ۳۶۷ تنزل یافته و از مرز ورود به جمع ۳۰۰ دانشگاه برتر دنیا دور شده است.
وضعیت در دانشگاههای صنعتی و مهندسی پیشرو نیز به همین ترتیب است. دانشگاه صنعتی شریف ۱۵ رتبه و دانشگاه صنعتی امیرکبیر ۲۷ رتبه سقوط کردهاند که این ریزش، امیرکبیر را با ایستادن در رتبه ۴۸۳ در آستانه خروج کامل از جمع ۵۰۰ دانشگاه برتر جهان قرار داده است. دانشگاه علم و صنعت نیز با ۸ پله افت به رتبه ۵۰۴ رسیده و از این باشگاه خارج شده است.
بحران در دانشگاههای شهرستانی و جامع بهمراتب عمیقتر گزارش شده است. دانشگاه تبریز با افت چشمگیر ۱۰۸ پلهای از رتبه ۵۷۸ به جایگاه ۶۸۶ سقوط کرده است. در میان دانشگاههای بازهای نیز دانشگاه شیراز حدود ۹۰ رتبه، دانشگاه فردوسی مشهد حدود ۱۲۵ رتبه و دانشگاههای اصفهان و آزاد اسلامی هر کدام نزدیک به ۲۰۰ رتبه سقوط را ثبت کردهاند؛ سقوطی که دانشگاه آزاد را به بازه بالاتر از ۱۴۰۱ فرستاده و عملاً از زنجیره ۱۴۰۰ دانشگاه نخست جهان خارج کرده است.
پیشتازی ریاض، ابوظبی و آنکارا
در شرایطی که آموزش عالی ایران به دلیل فاصله رتبه دانشگاه چهارم با سایر مؤسسات بیش از هر زمان دیگری به چند مرکز محدود وابسته شده، کشورهای همسایه مدلهای توسعه متفاوتی را به نمایش گذاشتهاند. ترکیه با سرمایهگذاری گسترده ۲۵ دانشگاه را در این رتبهبندی جای داده و دانشگاه فنی استانبول با رتبه ۲۷۹ صدرنشین این کشور است. در این میان ایران با تنها ۱۱ دانشگاه، کمترین تعداد سهم را در میان چهار کشور اصلی منطقه داراست.
عربستان سعودی با ۲۲ دانشگاه در کیو اس ۲۰۲۷ پیشتازی خود در ثبت بالاترین کیفیت منطقه را حفظ کرده است. «دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد» با بهبود چهار پلهای به رتبه دورقمی ۶۳ جهان دست یافته است. این کشور در بازه زمانی اخیر، تولید اسناد علمی خود را با جهشی ۶۷ درصدی از حدود ۴۷ هزار به نزدیک ۸۰ هزار مقاله رسانده و از ایران سبقت گرفته است.
از سوی دیگر، امارات متحده عربی با اتکا به مدل دانشگاههای بینالمللی و جذب نخبگان با وجود حضور ۱۲ دانشگاه، کیفیت بالایی را ثبت کرده است. دانشگاه خلیفه امارات رتبه ۱۴۷ جهان را کسب کرده که بهمراتب بالاتر از بهترین دانشگاههای ایران و ترکیه است و حضور سه دانشگاه اماراتی در بازه زیر ۳۰۰ جهان از موفقیت ساختاری این کشور حکایت دارد.
ریشههای ساختاری افول
تحلیلگران و مقامات آموزش عالی کشور، دلایل متعددی را برای این عقبگرد همهجانبه برمیشمرند که ریشه در سیاستگذاریهای کلان اقتصادی و زیرساختی دارد. حسین سیماییصراف، وزیر علوم، با تأیید آغاز این روند نزولی از سال ۲۰۲۱ میلادی تأکید میکند که عدم تخصیص سهم مشخص از تولید ناخالص ملی به پژوهش، عدم تجهیز آزمایشگاهها و کتابخانهها، کاهش فرصتهای مطالعاتی و ضعف شدید در پروژههای مشترک بینالمللی، فرآیند سقوط را طبیعی ساخته است. بحران بودجه در آمارهای ارائه شده از سوی وزارت بهداشت نیز به وضوح مشهود است. بودجه پژوهشی این معاونت که در سال ۱۳۹۶ معادل ۲۱ میلیون یورو (۱۳۰ میلیارد تومان) بود، در سال ۱۴۰۴ به رقم ریالی ۲۲۰ میلیارد تومان رسیده که با توجه به سقوط ارزش پول ملی معادل تنها ۱.۴ میلیون یورو است.
این یعنی اعتبارات ارزی پژوهش ارتقاءیافته عملاً ذوب شده است، آن هم در شرایطی که خرید کیتها و مواد اولیه آزمایشگاهی کاملاً وابسته به نرخ ارز است. علاوه بر معضلات مالی، مانع بزرگ دیگری که مستقیماً بر بازدهی علمی اساتید ضربه زده، اعمال محدودیتها و قطع اینترنت است. شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات وزارت بهداشت، فاش کرده که پژوهشگران ایرانی عملاً یکسوم از سال ۲۰۲۶ را به دلیل قطعی یا محدودیتهای شدید اینترنت از دست دادهاند و امکان بارگذاری مجلات و ارسال مقالات را نداشتهاند. به گفته او همین سه ماه قطعی اینترنت میتواند به کاهش حدود ۱۰ هزار مقاله علمی در سال ۲۰۲۶ منجر شود و جایگاه کشور را باز هم پایینتر بکشد.
بنبست در اهداف اسناد بالادستی و برنامه هفتم
آمارهای کنونی نشاندهنده یک گسست عمیق میان واقعیتهای میدانی و اهداف تعیین شده در اسناد بالادستی ایران است. طبق قانون برنامه هفتم توسعه، ایران مکلف شده که تا پایان سال ۱۴۰۷ به رتبه ۱۴ علمی جهان دست یافته و دستکم ۲۰ دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ در نظامهای معتبر بینالمللی داشته باشد. اما واقعیت کارنامه کیو اس ۲۰۲۷ نشان میدهد که در حال حاضر تنها ۳ دانشگاه ایران (تهران، شریف و امیرکبیر) رتبه زیر ۵۰۰ دارند، درحالی که رقبای منطقهای هر کدام دستکم ۶ دانشگاه زیر رتبه ۵۰۰ را به ثبت رساندهاند.
