توسط : سقوط سازهها در سایه فساد، فقر و ساختمانهای بیدفاع
بر اساس آخرین گزارشهای رسمی منتشر شده از سوی مقامات دولتی در کاراکاس، شمار جانباختگان دو زمینلرزه پیاپی و مهیب در ونزوئلا به حداقل ۵۸۹ نفر رسیده و تعداد مجروحان این حادثه نیز از مرز ۲ هزار و ۹۸۰ نفر فراتر رفته است. دلسی رودریگز، رئیسجمهور موقت ونزوئلا، با اعلام این آمار هشدار داد که به دلیل تداوم عملیات آواربرداری و جستوجو در مناطق بحرانزده، انتظار میرود ابعاد این فاجعه انسانی و آمار تلفات همچنان افزایش یابد. این زمینلرزه دوقلو که بزرگی لرزش دوم آن ۷.۵ ریشتر ثبت شده، بنا بر اعلام سازمان زمینشناسی آمریکا USGS)) قویترین زلزله گزارش شده در این کشور آمریکای جنوبی از سال ۱۹۰۰ میلادی تاکنون است. با این حال،کارشناسان و ناظران بینالمللی تأکید میکنند که ابعاد گسترده ویرانیها فراتر از توان تخریبی امواج زمین، ریشه در دههها بحران اقتصادی، انباشت فساد اداری، عدم رعایت استانداردهای مهندسی و توسعه لجامگسیخته سکونتگاههای غیراستاندارد دارد.
شبی که زمین دو بار دهان باز کرد
شامگاه چهارشنبه، حیات عادی در بخشهای وسیعی از ونزوئلا تنها در فاصله چند ده ثانیه به زانو درآمد. نخستین زمینلرزه با بزرگی ۷.۲ ریشتر در عمق کم ۷.۸ کیلومتری زمین و در فاصله ۱۶۰ کیلومتری غرب پایتخت به وقوع پیوست. هنوز تکانهای ناشی از لرزه نخست تمام نشده بود که کمتر از یک دقیقه بعد، زمینلرزه دوم با قدرت ۷.۵ ریشتر همان گسل ساحلی را به شدت تکان داد. به دلیل عمق بسیار کم این گسیختگی، انرژی مخرب امواج تکتونیکی مستقیماً به سطح زمین منتقل شد و تکانهایی به مراتب ویرانگرتر از زلزلههای عمیق بر جای گذاشت. بر اساس برآوردهای اولیه خورخه رودریگز، رئیس مجلس ملی ونزوئلا، در همان دقایق نخست حداقل ۲۵۰ ساختمان در سراسر کشور یا به طور کامل فروریختند و یا دچار آسیبهای جدی سازهای شدند. کانون اصلی این فاجعه در ایالت ساحلی لا گوایرا واقع شده، جایی که دیوسدادو کابیو، وزیر کشور، تایید کرده است که بیش از ۱۰۰ ساختمان مسکونی و تجاری در آن به تلی از خاک تبدیل شده و دو منطقه «کارابالدا» و «کاتیا لا مار» بیشترین آسیب را دیدهاند. خسارتها به واحدهای مسکونی محدود نماند؛ در کاراکاس و مناطق اطراف، دستکم ۸ بیمارستان اصلی، مقر مرکزی صلیب سرخ ونزوئلا و ساختمان سفارت فرانسه جزو سازههایی هستند که آسیبهای ساختاری شدیدی به آنها وارد شده است. در بسیاری از محلههای پایتخت، جریان برق و خطوط ارتباطی قطع شده و صدها خانواده آواره بدون دسترسی به خدمات اولیه در خیابانها به سر میبرند.
کابوس ریزشهای پنکیکی و پایان زمان طلایی
تصاویر و ویدئوهای تایید شده از سوی رسانهها نشان میدهد که الگوی فروریختن برجهای مسکونی و ساختمانهای چندطبقه در کاراکاس و لا گوایرا از نوع بسیار خطرناک و مرگبار موسوم به «فروریزش پنکیکی» بوده است. در این الگوی تخریب به دلیل ضعف شدید ستونها و اتصالات سازه، طبقات ساختمان توان مقاومت در برابر تکانهای عمودی و افقی را از دست میدهند و به صورت عمودی یکی پس از دیگری روی طبقه زیرین سقوط میکنند. این نوع فروپاشی عملاً تمامی فضاهای خالی میان طبقات را مسدود کرده و شانس بقای افرادی که در زمان وقوع حادثه داخل ساختمان بودهاند را نزدیک به صفر میکند. با نزدیک شدن به پایان پنجره طلایی ۷۲ ساعته، تیمهای امداد و نجات داخلی با حمایت گروههای بینالمللی از کشورهای هلند، السالوادور، مکزیک و سوئیس با استفاده از دستگاههای برش بتن در تلاش هستند تا بازماندگان احتمالی را از میان این لایههای فشرده بتنی بیرون بکشند. تام فلچر، رئیس امور بشردوستانه سازمان ملل متحد، در مصاحبه با بیبیسی با تأکید بر اینکه این بحران نیازمند یک پاسخ هماهنگ و جهانی است از آمادگی جامعه بینالمللی برای ارسال گسترده کمکها خبر داد، هرچند که در پیوند با این موضوع، منتقدان داخلی دولت را به ناتوانی در توزیع عادلانه و سریع امکانات متهم میکنند.
سایه سنگین گسلهای ساحلی بر شهرهای دوردست
یکی از پرسشهای کلیدی زمینشناسان در بررسی این حادثه، میزان خسارت شدید در شهرهایی است که دهها کیلومتر از کانون اولیه زلزله فاصله داشتهاند. متخصصان زلزلهشناسی توضیح میدهند که یک زمینلرزه بزرگ هرگز در یک نقطه متمرکز نمیماند بلکه انرژی آن در امتداد یک خط گسلی آزاد میشود. دادههای اولیه نشان میدهند که گسیختگی در گسل «سن سباستین» که در امتداد سواحل ونزوئلا کشیده شده، طولی بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر داشته است. همین امتداد طولانی سبب شد تا مناطقی که حتی بیش از ۱۶۰ کیلومتر با کانون اولیه فاصله داشتند، تکانهای شدیدی را تجربه کنند. عامل دیگری که بر شدت تخریبها در پایتخت افزوده، ویژگیهای خاک و ژئوفیزیک منطقه است. کاراکاس درون یک حوضه رسوبی عمیق واقع شده است. به گفته دانشمندان، خاکهای رسوبی نرم مانند ماسه و لایههای ضخیم آبرفتی بر خلاف بسترهای سنگی مستحکم مانند یک تشدیدکننده طبیعی عمل میکنند و امواج لرزهای را تقویت مینمایند. بیشترین میزان تخریب برجها در محله ثروتمندنشین «آلتامیرا» در کاراکاس رخ داده که دقیقاً روی همین بستر رسوبی ناپایدار بنا شده است.
میراث دههها فساد و فقر در زیرساختهای شهری
بسیاری از تحلیلگران و کارشناسان سازه معتقدند که قوانین ساختوساز کنونی در ونزوئلا روی کاغذ با استانداردهای ضدزلزله جهان مطابقت دارد اما چرخه مداوم فساد اداری و بحران اقتصادی، مانع از اجرای این ضوابط شده است. بر اساس آخرین شاخص ادراک فساد سازمان شفافیت بینالملل، ونزوئلا رتبه ۱۸۰ را در میان ۱۸۲ کشور جهان دارد که نشاندهنده عمق نفوذ فساد در بخشهای عمومی و نظارتی است. متیو بلکت، دانشیار مخاطرات طبیعی در دانشگاه کاونتری بریتانیا، تأکید میکند که وضعیت وخیم اقتصادی و نبود نظارتهای مستقل موجب شده تا کیفیت مصالح، بتنریزیها و نگهداری ساختمانها در طول سه دهه گذشته به شدت افت کند. بخش عمدهای از سازههای فروریخته در کاراکاس متعلق به دوران رونق درآمدهای نفتی در دهههای ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ میلادی هستند. این ساختمانهای قدیمی در دورانی بنا شدهاند که هنوز مقررات سختگیرانه مدرن تدوین نشده بود و پس از آن نیز هیچگونه برنامهای برای بازرسی یا مقاومسازی آنها اجرا نشد. بلکت با مقایسه این وضعیت با شهرهای زلزلهخیزی مانند سانفرانسیسکو میگوید که در کشورهای توسعهیافته، دولتها با تخصیص مشوقهای مالی، مالکان را به مقاومسازی ساختمانهای قدیمی ملزم میکنند، روندی که در ونزوئلا به دلیل دههها سوءمدیریت و تحریمهای اقتصادی کاملاً نادیده گرفته شد. از سوی دیگر، پروژههای مسکن دولتی موسوم به مجتمعهای انبوه که در دوران ریاستجمهوری هوگو چاوز و برای پاسخ به رشد سریع جمعیت ساخته شدند امروز به عنوان یکی از کانونهای اصلی آسیب شناخته میشوند. نهادهای جامعه مدنی هشدار دادهاند که در مناطقی مانند «کاتیا لا مار» این بلوکهای سیمانی بدون رعایت پیریزی استاندارد و بدون استفاده از میلگردهای کافی ساخته شدهاند و به همین دلیل در برابر لرزشهای روز چهارشنبه هیچگونه مقاومت سازهای از خود نشان ندادند.
باریوس؛ زاغههای معلق بر لبه پرتگاه
بزرگترین کابوس پنهان پایتخت ونزوئلا، سکونتگاههای غیررسمی و خودساختهای است که با نام «باریوس» (Barrios) شناخته میشوند. آمارهای دانشگاهی نشان میدهد که بین ۴۰ تا ۵۰ درصد از جمعیت نزدیک به پنج میلیون نفری کاراکاس در این زاغههای عمودی و متراکم زندگی میکنند. این خانهها که توسط خود مردم و با استفاده از بلوکهای سیمانی سست و بدون هیچگونه نظارت مهندسی ساخته شدهاند عمدتاً بر روی دامنههای شیبدار و ناپایدار کوهستانهای مشرف به شهر قرار دارند. با توجه به اینکه بر اساس آخرین پیمایشهای ملی (ENCOVI) حدود ۵۵ درصد از مردم ونزوئلا زیر خط فقر زندگی میکنند، توان مالی برای بهسازی یا ایمنسازی این خانهها وجود نداشته است. وقوع زلزله در این مناطق نه تنها خطر ریزش مستقیم سازهها بلکه ریسک رانش زمین را به شدت افزایش داده است. کارشناسان هشدار میدهند که در صورت وقوع پسلرزههای قویتر، این سکونتگاههای معلق بر لبه پرتگاه میتوانند، فاجعه انسانی بسیار بزرگتری را رقم بزنند.
