رهایی از استعمار الگوریتمی

دموکراسی الگوریتمی به بررسی تأثیر فناوری‌های نوین بر نهادهای دموکراتیک می‌پردازد

کتاب «دموکراسی الگوریتمی: نگاهی انتقادی بر پایۀ دموکراسی مبتنی بر گفت‌وگو»، نوشتۀ دومینگو گارسیا-مارثا و پاتریسی کالوو است که انتشارات همشهری به‌تازگی آن را با ترجمۀ راضیه کریمی منتشر کرده است. کتاب «دموکراسی الگوریتمی» رویکردی تحلیلی و انتقادی دارد و به بررسی تأثیر فناوری‌های نوین به‌ویژه هوش مصنوعی، بلاک‌چین، داده‌کاوی و متاورس بر نهادهای دموکراتیک، اخلاق عمومی و مشارکت مدنی می‌پردازد. نویسندگان کتاب با تکیه بر اصول دموکراسی گفت‌وگومحور، در اندیشه بازطراحی ساختارهای نهادی‌اند تا شفافیت، مسئولیت‌پذیری، مشارکت دوسویه و عدالت در طراحی، به‌کارگیری و نظارت بر فناوری‌ها را بتوان بیش‌تر تضمین کرد. کتاب بر ضرورت ایجاد «زیرساخت اخلاقی» در برابر قدرت‌های بزرگ فناوری تأکید می‌کند و در پی آن است تا الگویی از حکمرانی اخلاق‌محور و مشارکتی در عصر دیجیتال ارائه کند که نه‌تنها از عدالت و شفافیت دفاع می‌کند، بلکه توان گفت‌وگو و انتقاد را نیز در دل ساختارهای فناورانه هم حفظ می‌کند. هدف این کتاب در اصل کمک به تفکر دربارۀ راه‌های جایگزین وضعیت کنونی دموکراسی، با تمرکز بر بنیان‌های اخلاقی و دانش ضمنی یا فرضیات اخلاقی‌ است که در نحوه درک و تفسیر ما از دموکراسی نهفته‌اند. این اثر تلاش می‌کند، انگیزه‌ای برای تأمل و گفت‌وگو فراهم کند چراکه پرداختن به درکی که از دموکراسی داریم بر واقعیتی که به‌نام دموکراسی می‌شناسیم، تأثیر خواهد گذاشت. عقب‌نشینی محسوس دموکراسی در جهان امروز به خوبی نشان می‌دهد دموکراسی به گروگان انواع خودکامگی‌ها و تکنوپوپولیسم‌هایی درآمده است که هر یک به نحوی از انقلاب الگوریتمی حمایت می‌کنند.
پیشنهاد کتاب «دموکراسی الگوریتمی» آن است که مفهوم فعلی دموکراسی، که امروز با چالش دموکراسی الگوریتمی روبه‌رو شده، باید توسعه یابد تا بار دیگر بتوان آن را در بسترهای زندگی اجتماعی واقعی جای داد. به‌ویژه، نیاز است تجسم نهادی دموکراسی در دل جامعه مدنی بازسازی و تقویت شود. باید از یکی‌انگاری سیاست با دموکراسی دست برداشت، مشارکت را دوباره زنده کرد و مانع استعمار جامعۀ مدنی شد که تحت سلطه اقتصاد و سیاستی است که توسط کلان‌داده‌ها و فناوری‌های بزرگ هدایت می‌شوند. محور اصلی این کتاب آن است که با تفکر در قالب «دموکراسی دوسویه» می‌توان در برابر موج فزاینده استعمار الگوریتمی ایستاد و فضاهای نوینی برای مشارکت مدنی گشود. بدین‌ترتیب، جامعه مدنی و دولت قادر خواهند بود تمام ظرفیت‌های نهفته در خودمختاری اخلاقی و مشارکت شهروندی را به شکوفایی برسانند. رویکرد اتخاذ‌شده نگاهی انتقادی است که مرزهای سخت‌گیرانه معمول بین نظریه‌های هنجاری و نظریه‌های تجربی را در حوزۀ دموکراسی می‌شکند. این رویکرد تلاش می‌کند تا چشم‌اندازها و روش‌شناسی‌های مختلف را در قالب نوعی اخلاق دموکراسی با هم تلفیق کند. همان‌قدر که به‌کارگیری مستقیم و بدون تأمل خواسته‌های اخلاقی دربارۀ چگونگی باید بودن دموکراسی دگماتیک است، انکار هرگونه ارزیابی نیز دگماتیک محسوب می‌شود، زیرا خود انکار نیز نوعی ارزیابی است؛ و پذیرش صرفاً افق تجربی به‌عنوان تنها شیوه تبیین واقعیت، تحمیلی یک‌جانبه به‌شمار می‌رود. در این کتاب، «دموکراسی الگوریتمی» نه به‌عنوان مدلی نوین برای دموکراسی، بلکه به‌مثابه امتداد منطقی نوعی تخصص‌سالاری در نظر گرفته می‌شود؛ جهشی کیفی در پیوند دانش و قدرت که برای کاربرد الگوریتم‌ها ارزشی خنثی قائل است. بنابراین، ضرورتی ندارد این پدیده را شکل جدیدی از دموکراسی بدانیم. در پاسخ به این پرسش که آیا با مدل‌های نوینی از دموکراسی روبه‌رو هستیم، باید گفت: خیر؛ ما هم‌چنان با همان الگوهای نخبه‌گرایانه و تمرکزگرا مواجهیم، با این تفاوت که اکنون این الگوها با هوش مصنوعی تقویت شده‌اند. آن‌چه با آن روبه‌رو هستیم، فهم تازه‌ای از دموکراسی نیست، بلکه نتیجه‌ منطقیِ انکار برابری انسانی و خودمختاری اخلاقی و سیاسی شهروندان است.
دموکراسی دیجیتال، چنان‌چه صرفاً به‌عنوان ابزاری برای تقویت مشارکت سیاسی و مدنی به‌کار رود، می‌تواند سودمند باشد. اما آن‌چه اکنون در حال وقوع است، جایگزینی تدریجی خودمختاری اخلاقی و سیاسی انسان‌ها با منطق الگوریتم‌هاست و این مسأله‌ای کاملاً متفاوت است. این روند در بخش‌های متعددی از نظام‌های دموکراتیک رسوخ کرده: از انتخابات و تصمیم‌سازی‌ها گرفته تا شکل‌گیری افکار عمومی و سیاست‌گذاری‌های کلان. ما با ابزاری کمکی برای خدمت به شهروندان روبه‌رو نیستیم، بلکه با روندی جایگزین‌ساز مواجهیم که در آن، انسان جای خود را به داده می‌دهد؛ فرآیندی که از سوی گروه‌هایی محدود، به نمایندگی از شرکت‌هایی که این الگوریتم‌ها را تجاری‌سازی می‌کنند و از رهگذر آن، قدرت و کنترل را در دست می‌گیرند، هدایت می‌شود. در سراسر این کتاب، به تحلیل شیوه‌هایی پرداخته شده که طی آن‌ها انسان‌ها به‌تدریج جای خود را به داده داده‌اند؛ وضعیتی که نویسندگان آن را «دموکراسی الگوریتمی» می‌نامند.

دموکراسی الگوریتمی
نگاهی انتقادی بر پایه دموکراسی مبتنی بر گفت‌وگو
دومینگو گارسیا-مارثا و پاتریسی کالوو
ترجمۀ راضیه کریمی
انتشارات همشهری
۳۶۵ صفحه
۴۵۰۰۰۰ تومان