توسط : لودرها بخشی از حافظه سبزوار را بلعیدند
یک بنای تاریخی در سبزوار، روز روشن و در برابر چشمها، زیر چرخهای لودر آسیب دید؛ اتفاقی که انتشار تصاویر آن در شبکههای اجتماعی، موجی از واکنش میان فعالان میراث فرهنگی، هنرمندان و شهروندان ایجاد کرد و حالا پای دستگاه قضایی را نیز به میان کشانده است. بنای موسوم به «کاروانسرای روسها»، «پادگان روسها» یا «خانه واجد ارزش تاریخی تومانیان» اگرچه هنوز در فهرست آثار ملی ثبت نشده بود اما بنا بر اعلام مسئولان میراث فرهنگی در نقشههای ابلاغی بافت تاریخی سبزوار بهعنوان «لکه ارزشمند» شناسایی شده و مشمول ضوابط حفاظتی بوده است.
ماجرا اما از جایی پیچیدهتر میشود که مشخص است، هشدارها درباره ارزش تاریخی بنا، تازه پس از تخریب مطرح نشده بود. به گفته مسئولان میراث فرهنگی این بنا پیش از این در مکاتبات رسمی شناسایی شده و حتی کارشناسان شهرداری نیز بر ضرورت استعلام از میراث فرهنگی تأکید کرده بودند. با این حال عملیات تخریب انجام شد و بخشی از کالبد تاریخی بنا از میان رفت.
انتشار تصاویر تخریب فقط اعتراض فعالان میراث فرهنگی را در پی نداشت. گروه هنری «مقوم» در محل ویرانههای بنا حاضر شد و در سوگ آن ساز نواخت؛ اجرایی که با عنوان «مرثیهای برای سبزوار» منتشر شد و در شبکههای اجتماعی بازتاب یافت. در کنار آن، چهرههایی مانند رضا کیانیان نیز به انتشار تصاویر تخریب واکنش نشان دادند.
بنایی با چند روایت تاریخی
«کاروانسرای روسها» بنایی با پیشینهای چندلایه است. مجتبی کاویان، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی سبزوار، گفته است این بنا در دوره پهلوی اول بهعنوان ژاندارمری مورد استفاده قرار میگرفت و در زمان اشغال ایران توسط شوروی، نیروهای روسی نیز در آن مستقر بودند. در روایتهای دیگر، سابقه ساخت آن به اواخر دوره قاجار و اوایل قرن بیستم نسبت داده شده است.
اهمیت این بنا فقط به قدمت آن محدود نمیشد. علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، با اشاره به تاریخچه بنا گفته است این محل در دورههای مختلف بهعنوان گاراژ، ژاندارمری و محل استقرار نیروهای روسی استفاده شده و همین تغییرات، بخشی از حافظه و نوستالژی شهری مردم سبزوار را شکل داده است. به گفته او، حتی فارغ از وضعیت سازهای، بنا از نظر فرهنگی و اجتماعی واجد ارزش بوده و قابلیت مرمت، احیا و تعریف کاربری تازه را داشته است.
اما آنچه اکنون بر اهمیت ماجرا اضافه کرده، وضعیت حقوقی بنا پیش از تخریب است. در بازنگری محدوده بافت تاریخی سبزوار در سال ۱۴۰۳ این بنا بهعنوان یک عنصر ارزشمند شناسایی و در نقشه «لکهگذاری» شده بود. ایزدی میگوید، نتیجه این بازنگری پس از تأیید وزیر میراث فرهنگی به دستگاههای ذیربط، از استانداری و اداره راه و شهرسازی گرفته تا معاونت عمرانی و شهرداری، ابلاغ شده بود. به گفته او، تصویر و مشخصات بنا نیز در ابلاغیه وجود داشت بنابراین نمیتوان مدعی شد که دستگاههای مسئول از ارزش و وضعیت حفاظتی آن اطلاع نداشتهاند.
نامهای که به لودر ختم شد
براساس توضیحات وزارت میراث فرهنگی، مالک بنا برای تعیینتکلیف ملک با اشاره به متروکه بودن آن و اعتراض برخی همسایگان نسبت به تجمع افراد و آسیبهای اجتماعی، استشهاد محلی تهیه کرده بود. موضوع به شهرداری ارجاع شد و حتی کارشناسان شهرداری در حاشیه نامه تأکید کردند که باید درباره بنا از میراث فرهنگی استعلام شود. با این حال چنین استعلامی انجام نشد. بنا بر اظهارات ایزدی، شهرداری منطقه ۲ سبزوار مستقیماً به مالک مهلت داد تا ساختمان را تخریب کند؛ تصمیمی که به گفته او بدون طی مراحل قانونی اتخاذ شده بود.
همین نکته اکنون به یکی از محورهای اصلی پرونده تبدیل شده است. اگر استعلام از میراث فرهنگی از قبل در فرآیند اداری مطرح شده بود چرا پیش از آغاز عملیات تخریب، روند متوقف نشد؟ و اگر بنا در نقشههای رسمی بهعنوان «لکه ارزشمند» شناخته شده بود چگونه یک تصمیم اجرایی توانست بدون دریافت استعلام لازم به مرحله اجرا برسد؟
مسئولان میراث فرهنگی بر همین اساس، عملکرد شهرداری را جدیتر از یک سهلانگاری معمول ارزیابی کردهاند. ایزدی صراحتاً گفته است که بنا با وجود وضعیت نامناسب، قابلیت حفاظت و مرمت داشته و برای تخریب آن توجیهی وجود نداشته است. او همچنین تأکید کرده که در این پرونده، هم مالک و هم کسانی که بدون طی مراحل قانونی دستور تخریب صادر کردهاند باید پاسخگو باشند.
تخریبی سریع و مداخلهای دیرهنگام
تصاویر منتشرشده از محل نشان میدهد، عملیات تخریب با لودر انجام شده و بخشهای مهمی از بنا آسیب دیده است. مسئولان میراث فرهنگی نیز از سرعت بالای عملیات سخن گفتهاند؛ بهگونهای که تا زمان حضور نیروهای میراث فرهنگی، قسمت قابلتوجهی از بنا از بین رفته بود.
در جریان این حادثه، راننده لودر نیز پس از عملیات از محل متواری شد. اداره میراث فرهنگی اعلام کرد، او شناسایی خواهد شد و پرونده از مسیر قضایی دنبال میشود. این اداره همچنین تأکید کرده که با توجه به وجود نقشهها و مستندات بنا امکان بازسازی آن وجود دارد.
با ورود دادستانی سبزوار ادامه تخریب متوقف شد، تجهیزات مورد استفاده توقیف و پرونده قضایی تشکیل شد. براساس اعلام دادستانی عمومی و انقلاب سبزوار، آمران و عاملان دخیل در عملیات احضار شدهاند و نقش و مسئولیت هر یک در حال بررسی است.
اما ورود دستگاه قضایی پس از وقوع تخریب، اگرچه میتواند مانع ادامه آسیب شود یک واقعیت تلخ را نیز برجسته میکند: سازوکار حفاظت نتوانسته در مرحله پیشگیری عمل کند. در حوزه میراث فرهنگی، توقف یک لودر پس از تخریب بخشی از بنا با جلوگیری از ورود لودر، تفاوتی اساسی دارد.
نوشدارو بعد از تخریب
اکنون وزارت میراث فرهنگی از پیگیری قضایی و تلاش برای احیای بنا سخن میگوید. ایزدی گفته است براساس نقشهها و مستندات موجود حداقل باید جداره و کالبد بنا دوباره احیا شود و مجموعه وزارتخانه پیگیر آن خواهد بود. او حتی از ضرورت بازگرداندن بنا به وضعیت اولیه بر اساس پلانهای موجود سخن گفته است.
اما یک بنای تاریخی فقط دیوار و آجر و پلان نیست؛ ارزش آن به اصالت، پیوستگی تاریخی و رابطهاش با حافظه شهر وابسته است. هر اندازه هم امکان بازسازی کالبدی وجود داشته باشد، بخشی از آنچه در اثر تخریب از میان رفته، قابل بازگرداندن نیست.
