قدرش را ندانستند

روایت همایون کاتوزیان از زندگی و کارنامۀ پروین اعتصامی

محمدعلی همایون کاتوزیان، پژوهش‌گر تاریخ و ادبیات فارسی به‌تازگی کتابی پژوهشی دربارۀ پروین اعتصامی با عنوان «PARVIN ETESAMI AND PERSIAN POETRY» نوشته و توسط انتشارات راتلج منتشر شده است. این اثر تک‌نگاری مفصل در شرح و تحلیلی انتقادی از زندگی‌نامۀ ادبی پروین است که بحثی انتقادی از جدال شعر نو و کهنه نیز در آن درج شده است. از موضوعات اصلی کتاب می‌توان به زندگی پروین، حضور زنان در تاریخ شعر فارسی، رابطۀ شعر او با جامعه و سیاست و واکنش منتقدان سنت‌گرا و نوگرا به آثارش اشاره کرد و در پایان نیز مجموعه‌ای از اشعار منتخب پروین را شامل می‌شود.
همایون کاتوزیان، در گفت‌وگو با ایبنا دربارۀ انگیزۀ خود از تألیف این کتاب عنوان کرد: «من از کودکی با شعر پروین آشنا بودم مثلاً آن شعری را که برای گربه گمشده‌اش گفته بود (ای گربه تو را چه شد که ناگاه / رفتی و نیامدی دگر باز) ولی به‌رغم این‌که بعضی از شعرهایش به کتاب‌های درسی نیز راه یافته بود هنوز شاعری کاملاً شناخته نبود. دربارۀ او چند کتاب به فارسی و انگلیسی منتشر شده که من با همه آن‌ها آشنا هستم ولی حق این بود که یک زندگی‌نامۀ تمام و کمال دربارۀ او و آثارش به رشتۀ تحریر درآید. محور اصلی کتاب، شرح و تحلیل کار و زندگی پروین در چارچوب ادبی و اجتماعی دوران عمرش با توجه به شاعران کم‌وبیش معاصرش مانند ایرج و عشقی و بهار و نیماست».

انتقادهای متعصبانه نوگرایان
در دورۀ معاصر، پروین اعتصامی مورد انتقاد بیشتر شاعران نوگرا قرار گرفته است. کاتوزیان با اشاره به این‌که این انتقادها اباطیلی بیشتر نیستند که بر مبنای جهل و تعصب استوارند، توضیح داد: «انتقادهایی که به پروین وارد می‌کنند اباطیلی بیشتر نیستند که بر مبنای جهل نسبت به کار و زندگی پروین و تعصب در نوپرستی بی‌حدواندازه استوارند تا جایی که خیلی‌شان حتی سرآمدان نوگرایی مانند ابراهیم گلستان می‌گفتند پیش از نیما شعر فارسی وجود نداشته است. کاتوزیان هم‌چنین دربارۀ نسبت شعر پروین با مدرنیسم گفت: پروین شاعری مدرن بود ولی نه مدرنیست که در زمان او تقریباً وجود نداشت». کاتوزیان در هنگام پژوهش دربارۀ اشعار پروین به نکتۀ بدیعی هم رسید که کمتر شناخته شده: «به این نکته رسیدم که او به‌رغم تعلق به خانواده‌ای پیشرفته و مهربان و توفیقش در شاعری زنی تنها بود و در مجموع زندگی تلخی کرد و مرگ زودرس‌اش نیز به احتمال قوی ناشی از آن بود، به‌خصوص پس از مرگ پدر فرهیخته‌اش یعنی تنها کسی که او را به زندگی وصل می‌کرد. صرف‌نظر از خانواده‌اش به‌به و چه‌چه کم نکردند ولی در واقع قدرش را ندانستند».

هوادار حقوق زنان
کاتوزیان در پاسخ به این پرسش که تحصیل پروین در مدرسۀ آمریکایی تا چه اندازه در شکل‌گیری نگاه اجتماعی او و نوع نگاهش به زنان تأثیر داشته و آیا می‌توان او را شاعری فمینیست دانست، گفت: «همین‌که او را در آن زمان در مدرسۀ آمریکایی گذاشتند نشان می‌دهد زمینۀ خانوادگی توجه به حقوق اجتماعی زنان پیش از مدرسه وجود داشته و به خصوص تأکید او بر اهمیت آموزش و پرورش اما آن زمان در هیچ‌جای دنیا نه لفظ فمینیسم وجود داشت و نه آن درکی که ما امروز از آن داریم. پروین را باید هوادار حقوق اجتماعی و پیشرفت زنان دانست». کاتوزیان معتقد است پروین به چنان توانایی شعری رسیده بود که برخی تصور می‌کردند اشعارش سروده یک مرد است: «دلیلش این بود که او آن شعرهای پخته و سنجیده و ماهرانه را در ۱۳-۱۴ سالگی در مجلۀ فرهنگی پدرش منتشر می‌کرد و در نتیجه شایع شده بود که گوینده واقعی آن‌ها یک مرد بالغ است که به نام آن کودک خردسال قالب می‌کنند ولی او با دو بیت شعر، آن شایعه را بی‌اعتبار کرد». کاتوزیان در کتابش پروین را صرفاً شاعری اخلاق‌گرا معرفی نمی‌کند، بلکه او را یک شخصیت مهم در تاریخ و ادبیات و فرهنگ ایران می‌داند و دربارۀ دلیل پرداختن زیاد پروین به مسائل اجتماعی از جمله فقر و وضعیت محرومان می‌گوید: «فقر و درماندگی عمومیت داشت و از سوی دیگر پروین صاحب دلی رحیم و وجدانی اجتماعی بود». کاتوزیان در پایان خبر داد که به‌زودی ترجمۀ فارسی کتابش دربارۀ پروین اعتصامی منتشر خواهد شد.