بحران بانکداری

پنج روز از قطعی چهار بانک دولتی گذشت

با گذشت ۹۶‌ ساعت از تهاجم سایبری به زیرساخت‌های الکترونیک چهار بانک بزرگ کشور (ملی، تجارت، صادرات و توسعه صادرات)، شهروندان تهرانی و سایر نقاط کشور همچنان درگیر یک سردرگمی، نگرانی و فلج همه‌جانبه در دسترسی به دارایی‌های خود هستند. ماجرای این بحران عمیق که از بامداد شنبه ۲۳ خردادماه ۱۴۰۵ کلید خورد اکنون وارد فاز جدیدی از تناقض‌گویی‌های رسمی شده است؛ فازی که در آن مسئولان فنی با صدور بیانیه‌های تکراری، وعده «رفع اختلال در سریع‌ترین زمان ممکن» را می‌دهند اما گزارش‌های میدانی از واقعیت تلخ دیگری در ویترین خدمات غیرحضوری خبر می‌رسانند.

سناریوی تکراری «همه چیز عادی است» و تداوم قطع سامانه‌ها
شرکت خدمات انفورماتیک و بانک‌های آسیب‌دیده شامگاه سه‌شنبه با صدور اطلاعیه‌هایی جداگانه مدعی شدند که اختلال خدمات اینترنتی، غیرحضوری و سرویس‌های مبتنی بر کارت، پایداری خود را بازیافته‌اند. بانک‌های تجارت و صادرات حتی گام را فراتر نهاده و اعلام کردند در کمتر از ۲۴ ساعت از وقوع حمله، سرویس‌های کارتی و غیرحضوری خود را فعال کرده‌اند.
اما رصد میدانی و تجربه کاربری شهروندان تا دیروز (سه‌شنبه ۲۶ خردادماه) خط بطلانی بر این ادعاها کشید. در حال حاضر تنها خدمات مبتنی بر کارت در پایانه‌های فروشگاهی (POS) و دستگاه‌های خودپرداز (ATM) فعال است. در سمت دیگر ماجرا، رگ‌های حیاتی بانکداری دیجیتال یعنی موبایل‌بانک‌ها و اینترنت‌بانک‌های این چهار بانک بزرگ کاملاً قطع یا با پیغام‌های خطای مکرر مواجه هستند. وضعیت در بزرگ‌ترین بانک دولتی کشور به‌ مراتب وخیم‌تر است؛ سامانه «بام» با اختلال شدید روبه‌روست، اپلیکیشن «بله» توانایی ارائه خدمات اطلاع‌رسانی بانک ملی را ندارد، سیستم ارسال پیامک‌های واریز و برداشت به‌طور کامل قطع شده و حتی برخی خدمات در سطح شعب نیز از دسترس کاربران خارج است.

از «عذرخواهی دوم» تا درخواست صبوری
شکست سناریوی اعلام وضعیت عادی، سرانجام شورای هماهنگی بانک‌های دولتی را ناچار به عقب‌نشینی و صدور دومین بیانیه پوزش طی چهار روز گذشته کرد. این شورا با تأیید ضمنی این نکته که وعده‌های شرکت خدمات انفورماتیک برای حل سریع بحران محقق نشده به‌صراحت اعلام کرد که «بازگشت به شرایط نرمال همچنان نیازمند زمان است و مشتریان باید صبور باشند».
شورای هماهنگی بانک‌ها در متن اطلاعیه جدید خود آورد: «متأسفانه در روزهای اخیر اختلالاتی ناشی از چالش‌های فنی در زیرساخت‌های پردازشی و ارتباطی به‌وجود آمده است. رفع کامل این اختلال نیازمند طی شدن فرآیندهای پیچیده فنی و صرف زمان برای اطمینان از پایداری سامانه‌هاست. در این مسیر، همراهی و تاب‌آوری مردم می‌تواند به تسریع روند کمک کند».
رکن اصلی و مشترک تمامی این بیانیه‌ها، اصرار پدافندی بر حفظ امنیت داده‌هاست. شورا بار دیگر صراحتاً تأکید کرده که با وجود تأیید حمله سایبری در روزهای گذشته، هیچ‌گونه دسترسی غیرمجاز، افشای اطلاعات محرمانه یا آسیب به سپرده‌ها و موجودی حساب‌های مشتریان رخ نداده و داده‌های مالی در امنیت کامل قرار دارند.

هزینه ناترازی پدافند غیرعامل روی دوش زندگی روزمره مردم
اگرچه نهادهای حاکمتی و تیم‌های تخصصی چهار بانک مذکور مدعی کار شبانه‌روزی برای پایدارسازی خدمات هستند اما این توقف چهار روزه، پاشنه آشیل اقتصاد دیجیتال و وابستگی شدید معیشت جامعه به بسترهای غیرحضوری را نمایان کرد. کاهش شدید گردش پول نقد در سال‌های اخیر سبب شده تا با قطع ۴۸‌ ساعته اینترنت‌بانک‌ها، حجم وسیعی از مبادلات تجاری خرد، چک‌های بین‌بانکی و تعهدات مالی شهروندان به بن‌بست برسد؛ تا جایی‌ که بسیاری از مردم برای ساده‌ترین تراکنش‌ها به استفاده از کارت‌های اعتباری دوستان و آشنایان خود متوسل شده‌اند.
کارشناسان فناوری اطلاعات بر این باور هستند که اصرار بر محرمانگی دلایل فنی و عدم ایجاد «سامانه‌های پشتیبان موازیک» عامل طولانی شدن این کما‌ست. شبکه بانکی کشور نمی‌تواند با تکیه بر واژه‌هایی چون «تاب‌آوری و صبوری مردم» ضعف‌های ساختاری خود را در به‌روزرسانی پچ‌های امنیتی بپوشاند. بازگشت تدریجی و قطره‌چکانی سرویس‌ها نشان می‌دهد که حجم تخریب یا تغییر در زیرساخت‌های پردازشی بسیار عمیق‌تر از یک «حمله محدود» بوده است و مسئولان باید به‌جای اصطلاحات دیپلماتیک، زمان دقیق پایداری کامل سیستم پرداخت کشور را اعلام کنند.