توسط : واکنشها به توافق مکه افزایش یافت
امضای «توافقنامه دفاع مشترک مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، بازتاب گستردهای در سطح منطقه و جهان داشته و بار دیگر بحث درباره شکلگیری آرایشهای جدید امنیتی در خاورمیانه را به صدر تحولات دیپلماتیک بازگردانده است. این پیمان دفاعی که جمعه گذشته با حضور محمد بن سلمان ولیعهد عربستان، رجب طیب اردوغان رئیسجمهور ترکیه و شهباز شریف نخستوزیر پاکستان به امضا رسید، در واقع امتداد توافق دوجانبهای است که ریاض و اسلامآباد در سپتامبر ۲۰۲۵ امضا کرده بودند.
رهبران ترکیه و پاکستان، تلاش کردهاند هرگونه برداشت درباره شکلگیری ائتلافی علیه کشور مشخصی را رد کنند. اردوغان اعلام کرده که توافق دفاعی مشترک میان ترکیه، عربستان و پاکستان علیه هیچ کشوری نیست و هر کشور دوست دیگری نیز میتواند به آن بپیوندد. هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه نیز اخیراً گفته که اردوغان درصدد گسترش این پیمان دفاعی است و تأکید کرده که این توافق علیه هیچ کشور خاصی طراحی نشده است. اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان نیز در پیامی هدف اصلی این توافق را تقویت تلاشهای جاری برای صلح، ثبات و رفاه در منطقه دانست. او گفت این توافق میتواند برای دیگر کشورهای منطقه که خواهان حفظ اصول بنیادین و حل اختلافات از طریق احترام متقابل، همکاری و ابزارهای صلحآمیز هستند نیز قابل استفاده باشد. با این حال مهمترین بخش توافق، بند مربوط به دفاع جمعی است. براساس این توافقنامه هرگونه حمله مسلحانه خارجی علیه یکی از سه کشور، حمله علیه هر سه کشور تلقی خواهد شد؛ بندی که اسحاق دار آن را منطبق با حق ذاتی دفاع فردی و جمعی براساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد دانسته است. همین بند موجب شده، پیمان مکه از سوی برخی ناظران با سازوکار دفاع جمعی ناتو مقایسه شود.
واکنش ایران
امضای این توافق با واکنش ایران نیز همراه شد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با اشاره به پیمان سهجانبه پاکستان، ترکیه و عربستان، گفت دلیلی برای نگرانی از این توافق وجود ندارد. او این پیمان را نشانهای از تغییر در ادراک کشورهای منطقه نسبت به مفهوم امنیت دانست. بقایی با اشاره به تحولات دو سه سال اخیر، بهویژه جنگ غزه، تأکید کرد کشورهای منطقه به این نتیجه رسیدهاند که امنیت کالایی نیست که بتوان آن را از «دلالان دروغین» خریداری کرد. او گفت پس از آغاز جنگ غزه و حملات اسرائیل، کشورهای منطقه بیش از گذشته درباره منشأ اصلی تهدید علیه ثبات و امنیت منطقه به جمعبندی رسیدهاند.
نگرانی هند
با وجود تأکید اعضای پیمان بر ماهیت غیرتهاجمی آن، برخی کشورهای منطقه با نگرانی تحولات مربوط به توافق مکه را دنبال میکنند. هند یکی از کشورهایی است که ممکن است نسبت به این پیمان حساسیت بیشتری داشته باشد؛ زیرا عربستان سعودی در بحرانهای میان دهلینو و اسلامآباد به دلیل روابط اقتصادی گسترده با هند از اهمیت ویژهای برخوردار است. حجم تجارت دوجانبه هند و عربستان حدود ۴۳ میلیارد دلار است. ریاض همچنین تمایل خود را برای سرمایهگذاری تا سقف ۱۰۰ میلیارد دلار در بخشهای انرژی، پالایش، پتروشیمی و زیرساخت هند اعلام کرده است. شرکت سعودی آرامکو نیز در پروژههای بزرگ صنایع پاییندستی در سواحل غربی هند مشارکت دارد. از سوی دیگر بیش از دو میلیون و ۵۰۰ هزار هندی در عربستان سعودی زندگی و کار میکنند و درآمد حاصل از فعالیت آنها، بخش قابلتوجهی از جریانهای مالی میان دو کشور را تشکیل میدهد. نفت خام عربستان نیز سهم مهمی در واردات انرژی هند دارد. به همین دلیل دهلینو سالهاست این آمار و ارقام را نشانهای از عمق روابط خود با ریاض میداند. اکنون عربستان که از چنین اهرمهای اقتصادی و دیپلماتیکی در قبال هند برخوردار است برای دومینبار طی ۱۱ ماه امنیت خود را به امنیت پاکستان پیوند زده است؛ مسئلهای که میتواند در محاسبات هند مورد توجه قرار گیرد.
هراس اسرائیل از پیوستن مصر
اسرائیل نیز با نگرانی تحولات مربوط به پیمان مکه را دنبال میکند؛ بهویژه احتمال گسترش این توافق و پیوستن کشورهای دیگری مانند مصر. اهمیت مصر برای اسرائیل از آن جهت ویژه است که قاهره نخستین کشور عربی بود که با اسرائیل پیمان صلح امضا کرد و همچنان یکی از ستونهای اصلی ترتیبات امنیتی در جنوب سرزمینهای اشغالی محسوب میشود. در چنین شرایطی پیوستن مصر به ائتلافی متشکل از ترکیه که مواضع تندی علیه سیاستهای اسرائیل دارد و پاکستان که اساساً اسرائیل را به رسمیت نمیشناسد، میتواند آینده هماهنگیهای امنیتی میان قاهره و تلآویو را تحتتأثیر قرار دهد و حتی نگرانیهایی درباره آینده توافق کمپدیوید ایجاد کند.
نخستین آزمون پیمان مکه
با وجود همه این ملاحظات، مهمترین پرسش درباره توافق مکه نه در سطح دیپلماتیک بلکه در میدان عمل مطرح خواهد شد. روزنامه گاردین در همین زمینه یمن را نخستین آزمون پیمان دفاعی مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان دانسته است. این توافق از نظر سازوکار دفاعی به ناتو تشبیه شده اما پرسش اصلی این است که آیا اعضای آن در شرایط واقعی بحران، حاضر به پرداخت هزینه اجرای تعهدات خود خواهند بود یا خیر. عربستان سعودی در میان سه عضو بیشترین نیاز را به این پیمان دارد؛ زیرا با کاهش بازدارندگی خود در برابر ایران و انصارالله یمن به دنبال ایجاد یک پشتوانه امنیتی جدید است. در مقابل، ترکیه و پاکستان نیازهای امنیتی متفاوتی دارند و مشخص نیست در صورت وقوع بحران، حاضر باشند مستقیماً وارد جنگی شوند که عربستان درگیر آن است.
تعارض اعضا
مهمترین آزمون پیمان زمانی رخ خواهد داد که منافع اعضا با یکدیگر تعارض پیدا کند. برای نمونه اگر عربستان در یک درگیری احتمالی با ایران خواستار حمایت نظامی ترکیه شود، مشخص نیست آنکارا حاضر باشد برای دفاع از ریاض وارد جنگ شود. اختلافات تاریخی و ایدئولوژیک میان ترکیه و عربستان نیز بر این تردیدها میافزاید. از سوی دیگر وابستگی هر سه کشور به آمریکا میتواند این توافق را در چارچوب راهبرد گستردهتر واشنگتن برای افزایش فشار بر ایران قرار دهد؛ هرچند اعضای پیمان رسماً چنین برداشتی را رد کردهاند.
برخی ناظران حتی پیمان مکه را نسخهای جدید از «پیمان بغداد» در دهه ۱۹۵۰ میدانند؛ ائتلافی که در نهایت نه تنها نتوانست ثبات پایدار ایجاد کند بلکه به تشدید رقابتهای منطقهای کمک کرد. در مجموع تفاوت محاسبات راهبردی اعضا، وابستگی آنان به آمریکا، اختلافات منطقهای و ایدئولوژیک، ماهیت عمدتاً سنی ائتلاف و نبود منافع مشترک کاملاً روشن، ظرفیت عملیاتی توافق مکه را با پرسشهای جدی مواجه میکند.
