توسط : نشست نقد و بررسی کتاب مصدق بدون نفت در عصر یکشنبههای مجلۀ «بخارا»
به مناسبت انتشار کتاب «مصدق بدون نفت؛ از تولد تا ۱۳۲۰» نوشتۀ رسول رئیسجعفری که از سوی نشر نهادگرا منتشر شده، دهمین نشست از سلسله نشستهای عصر یکشنبههای مجلۀ «بخارا» به نقد و بررسی این کتاب اختصاص یافته بود. این نشست ساعت ۵ بعدازظهر یکشنبه ۲۴ خرداد با سخنرانی محمود آموزگار، فرشاد مومنی، رسول رئیسجعفری و علی دهباشی در خانۀ کتاب دبا برگزار شد.
علی دهباشی در ابتدای جلسه با ارجاع به شرح دعوتی که برای این رونمایی تدارک دیده شده بود، «مصدق بدون نفت، از تولد تا ۱۳۲۰» را تلاشی برای بازگرداندن محمد مصدق به بستر واقعی زمانهاش و عبور از تصویرهای کلیشهای و اسطورهای از او معرفی کرد. کتابی که بر واکاوی تجربیات مصدق از ابتدای زندگی و در مناصب گوناگون متکی است. به گفتۀ دهباشی موضوع اصلی این کتاب نه بر «عملکرد» مصدق، بلکه بر «شکلگیری» او متمرکز است.
آزادی؛ بین سطور مصدق بدون نفت است
محمود آموزگار، مدیر انتشارات کتاب آمه «مصدق بدون نفت» را کتابی مختصر اما جامع دربارۀ محمد مصدق معرفی و تأکید کرد اهمیت این کتاب در واکاوی شخصیت مصدق تا پیش از نخستوزیری است. آموزگار آگاهی از تجربۀ سیاسی و اجتماعی مصدق تا پیش از نخستوزیری را یکی از مهمترین و البته کمتر پرداخته شدهترین بخشهای زندگی او دانست که آگاهی از آن میتواند به چرایی تصمیمات او در دورۀ نخستوزیری کمک کند.
مدیر انتشارات کتاب آمه «آزادی» را دغدغۀ اصلی و بین سطور کتاب «مصدق بدون نفت» دانست و عنوان داشت: «موضوع آزادی و انتخاب آزاد آنقدر برای مصدق اهمیت داشت و در میان سطور این کتاب هم مبرهن و قابل رؤیت است که وقتی از او دربارۀ بهترین دوره مجلس شورای ملی پرسیدند، مصدق دورههای اول و دوم را بهخاطر آزاد بودن انتخابات آنها، بهترین دورههای مجلس شورای ملی معرفی میکند». آموزگار نمونه دیگری از کنش ضداستبدادی مصدق را در نطق مخالفتش با سلطنت پهلوی معرفی کرد و دغدغه او را نه یک موضوع شخصی، بلکه نگرانی از آتیه و آینده مشروطیت دانست. او با طرح برخی ادعاها که مخالفت مصدق با سلطنت پهلوی را مصداقی از لجاجتورزی او در سیاست میدانند، گفت: «کتاب مصدق بدون نفت نشان میدهد این دست ادعاها با ارجاع به سیر تکوین زندگی سیاسی و مسئولیتهای اجرایی مصدق، نادرست بوده و مصدق از همان زمان نگران از دست رفتن دستاوردهای مشروطه و فعالیتهایش در جهت مهار استبداد شاه بوده است».
ادعای بدون سند، علمی نیست
رسول رئیسجعفری، نویسنده کتاب «مصدق بدون نفت»، با اشاره به اینکه هر رویداد تاریخی زاییده سه مولفۀ زمان، مکان و شخصیت است، در شرح چرایی نوشتن این گفت: «درباره زمان و مکان نهضت ملی شدن صنعت نفت بسیار صحبت شده اما برای من سوال بود، کسی که در ۷۰سالگی رهبر مهمترین جنبش تاریخ معاصر ایران شده، چه گذشتهای داشته و پیش از اینکه به رهبری این جنبش برسد، چه تجربههایی را پشتسر گذاشته است؟»
رئیسجعفری که کتابش را به استاد محمدعلی موحد تقدیم کرده است، با اشاره به ادعاهایی که در سالهای اخیر دربارۀ مرحوم مصدق مطرح شده، پویایی علمی و شرط آزادی بیان را در طرح ادعاها و نظرات مختلف دانست و تأکید کرد: «تکرار ادعاها دلیلی بر صحت و درستی آنها نیست و هر ادعایی باید به شواهد و مستندات تاریخی متکی و متصل باشد و من در این کتاب تلاش کردهام برخی از این ادعاها را پاسخ دهم». نویسندۀ «مصدق بدون نفت»، با اشاره به این ادعا که برخی میگویند مصدق نسبت به زمانه خود آگاه نبوده است، گفت: «من تلاش کردهام با رجوع به نطقها و نوشتههای مصدق نشان دهم چنین ادعاهایی متکی به شواهد عینی تاریخی نیست. بهطور مثال ادعای مخالفت مصدق با راهآهن کاملاً گمراه کننده و خلاف مستندات تاریخی است. در واقع مخالفت مصدق با راهآهن شمال به جنوب بود و این مخالفت هم متکی بر این استدلال فنی و اقتصادی بود که لازم است خط راهآهن اصلی کشور بند چابهار در جنوبشرق را به شمالغرب کشور متصل سازد. نظری که امروز ثابت شده کریدوری بهینه و مورد نیاز برای کشور است. واقعاً در دهۀ ۱۳۰۰ که بیش از ۹۰درصد جمعیت کشور بیسواد بودند، میتوان چند نفر را سراغ گرفت که از اهمیت بندر چابهار که مصدق بارها بر ضرورت توجه به آن تصریح میکند، آگاه بوده باشد؟»
باید خود را به نسلهای قبل برسانیم
در پایان نشست عصر یکشنبههای مجلۀ «بخارا» فرشاد مومنی، اقتصاددان شناخته شده که هفتۀ گذشته در موسسۀ «مطالعات دین و اقتصاد» میزبان رونمایی از «مصدق بدون نفت» بود، برونرفت کشور از وضعیت فعلی را یکی از دغدغههای آحاد جامعه معرفی کرد و لازمۀ تحقق ایدههای درخشانی که همه مردم ایران برای کشورشان میخواهند و مطالبه میکنند را در پرورش و محیا کردن شخصیت خود دانست و گفت: «مصدق ۶ شاه دید، جابهجایی دو سلسله را تجربه کرد، سرنوشت دو کودتا را شاهد بود، دو جنگ جهانی را از سر گذراند، انقلاب مشروطه را دید و پیش از آنکه رهبری نهضت ملی شدن نفت را برعهده بگیرد، در مسئولیتهای مختلف کارنامهای درخور از خود بهجا گذاشت. این بدان معنی است که ما هم اگر میخواهیم برای کشورمان قدمی برداریم، باید خود را به بلندای شانه و تجربه و شخصیت نسلهای قبل از خود برسانیم».
مومنی کتاب «مصدق بدون نفت» را روایتی از چگونگی پرورش شخصیت مصدق دانست و با اشاره به وضعیت شبهاستعماری ایران در دورههای گذشته، بلاتکلیفی را مهمترین آفت این دوران معرفی کرد و با اشاره به تجربۀ هند در دورۀ استعمار گفت: «ایران در دورهای که مورد بررسی این کتاب قرار گرفته، نه آنچنان مستقل است که از مواهب استقلال خود بهره ببرد و نه مستعمره است که بتواند از مزایای یک مستعمره برخوردارباشد. بلاتکلیفی مانع توسعه ایران در این دوره بود و توصیۀ من به خوانندگان کتاب این است که این زاویه دید را در هنگام خوانش این کتاب فراموش نکنند».
پشتوانه عظیم مصدق
فرشاد مومنی در نشست رونمایی کتاب «مصدق بدون نفت» که به مناسبت صدوچهلوچهارمین سالروز تولد دکتر محمد مصدق، در موسسۀ «مطالعات دین و اقتصاد» برگزار شده بود نیز اشارهای کوتاه به دستاوردهای اقتصادی دکتر محمد مصدق کرده بود و عنوان داشت: «در حالیکه فشارهای تحریمی دوران نخستوزیری دکتر مصدق بهمراتب سنگینتر از شرایط کنونی بود، ایشان توانست میانگین نرخ تورم را حدود ۸ درصد نگه دارد و بودجهای متوازن ارائه دهد». رسول رئیسجعفری نیز در نشست رونمایی موسسۀ «دین و اقتصاد» با بیان اینکه مرحوم باستانی پاریزی براین باور بود که مورخ یک معمار است، گفت: «مورخ با مواد و مصالحی که در دست دارد، میتواند یک بنا را بسازد. در کتاب «مصدق بدون نفت» تلاش من این بود که با وجود مصالح مختلف به یک سوال متفاوت پاسخ دهم که مصدق واجد چه ویژگی خاصی بود؟ به هرحال مصدقی که در دهۀ ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ شمسی به عامل مهمترین اتفاق اقتصادی آن مقطع زمانی و حتی قبل و بعد تبدیل شده است، قطعاً از یک پشتوانه عظیم برخورداربوده و توسط مردم از خیابان پیدا نشده بود. طرح این موضوع که مصدق ناگهان توانست فضا را در دست بگیرد، چندان منطقی و عقلانی نیست. در واقع طرح این نکات، سادهسازی از مسأله است. چنین ادعاهایی در طول یک دهۀ اخیر اوج گرفته است؛ ادعاهایی همچون نداشتن سررشته در حقوق بینالملل و اینکه مصدق چپ بوده است اما حس من این بود که در دهۀ ۳۰ و ۴۰ که افراد، مصدق را میشناختند هیچوقت چنین انتقادی را مطرح نمیشد که مگر مصدق اقتصاد و حقوق خوانده یا تجربۀ اجرایی داشته است؟ متأسفانه بسیاری در هنگامه قضاوت، اسیر اسطورهسازی یا کوبیدن افراد شده و نمیتوانند افراد را خوب ببینند».
