توسط : روایتهای متناقض از اتفاقات دیماه ۱۴۰۴
بحث بر سر ادعای «سقوط چندساعته مشهد» در اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ که پس از انتشار گفتوگوی جواد موگویی با سیدعباس عراقچی به یکی از موضوعات جنجالی روزهای اخیر تبدیل شده با واکنش رسمی وزارت کشور روبهرو شد. این ادعا در برنامه اینترنتی «ماجرای جنگ۲» مطرح شد که در روزهای تشییع رهبر شهید ضبط و بهتازگی منتشر شده است. موگویی در این گفتوگو مدعی شد، مشهد در جریان اعتراضات دی ماه برای ساعاتی «سقوط» کرده بود؛ ادعایی که روز گذشته علی زینیوند، سخنگوی وزارت کشور بهطور رسمی آن را رد و با تأکید بر اینکه استاندار خراسانرضوی و اعضای شورای تأمین در تمام مدت در استانداری حضور داشتند، گفت چنین اتفاقی هرگز رخ نداده است.
از ادعای سقوط تا تکذیب وزارت کشور
ماجرا از گفتوگوی سیدعباس عراقچی با جواد موگویی شروع شد؛ گفتوگویی طولانی که هرچند پر از نکتههای تازه درباره جنگ، سیاست خارجی و تحولات سال گذشته بود اما تنها چند جمله از آن بیشتر از همه توجهها را به خود جلب کرد و به سرعت در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی دست به دست شد.
موگویی در بخشی از مصاحبه با استناد به آنچه «تحقیقات میدانی» خود در مشهد خواند، خطاب به عراقچی گفت: «ترامپ راست گفت اتفاقاً؛ مشهد سه، چهار، پنج ساعت سقوط کرده بود». او سپس پرسید آیا نهادهایی مانند نیروهای نظامی، وزارت اطلاعات و اطلاعات سپاه پیشبینی میکردند که اعتراضات تا این اندازه گسترده شود، این تعداد کشته برجا بگذارد و برخی شهرها برای مدتی از کنترل خارج شوند؟
عراقچی در پاسخ، بدون ورود مستقیم به اصل ادعای «سقوط مشهد»، تأکید کرد که جمهوری اسلامی برای چنین رخدادی آمادگی نداشت. او گفت، حاکمیت باید بپذیرد که «نقاط ضعفی» وجود داشته و همانطور که محاسبات دشمن اشتباه بود «بعضی از تحلیلهای ما هم شاید اشتباه بود». وزیر امور خارجه همچنین توضیح داد که مقامها از تأثیر فشارهای اقتصادی بر افزایش نارضایتیهای اجتماعی آگاه بودند اما «ابعاد» اعتراضات و «سرعت گسترش» آن به این شکل پیشبینی نشده بود. همین پاسخ از نگاه بسیاری از مخاطبان و تحلیلگران به معنای رد نکردن صریح ادعای مطرح شده تلقی و زمینهساز موج تازهای از واکنشها شد.
روایتها از شبهای پرالتهاب مشهد
ریشه این ماجرا به اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ برمیگردد؛ زمانی که دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی خود مدعی شد، مشهد برای ساعاتی از کنترل حکومت خارج شده است؛ ادعایی که همان زمان از سوی مقامهای جمهوری اسلامی بهطور رسمی رد شد. با وجود این تکذیبها این روایت در فضای مجازی و برخی رسانهها همچنان مطرح بود تا اینکه جواد موگویی در گفتوگوی اخیرش بار دیگر آن را مطرح کرد و از آن بهعنوان روایتی درست یاد کرد. انتشار این بخش از مصاحبه، موجی از واکنشهای سیاسی و رسانهای را بهدنبال داشت تا جایی که در نهایت به حذف بخش مربوطه از نسخه منتش شده گفتوگو انجامید.
اما پس از بالا گرفتن انتقادها جواد موگویی، مجری برنامه او با استناد به آنچه «تحقیقات میدانی» خود خواند، تصریح کرد که پرسشها و روایتهای مطرح شده در برنامه بر پایه مستندات و در چارچوب یک روایت تاریخی شکل گرفته و هیچ اطلاعات محرمانهای منتشر نشده است. موگویی همچنین تأکید کرد که منتقدان میخواهند تنها یک روایت رسمی از جنگ و مسائل امنیتی آن هم فقط از تریبون صداوسیما در فضای رسانهای مطرح شود.
در مقابل وزارت کشور، استانداری خراسان رضوی و مسئولان محلی روایت دیگری از وقایع ارائه کردند. علی زینیوند، سخنگوی وزارت کشور روز گذشته ضمن رد ادعای «سقوط مشهد» گفت: «بعید میدانم که دکتر عراقچی چنین فرمایشی مطرح کرده باشند». او توضیح داد که در شب ۱۸ دی ماه، وزیر کشور، معاونانش و خودش در وزارت کشور مستقر بودند و بهطور مستمر با استاندار خراسان رضوی در تماس بودند. به گفته زینیوند هرچند مشهد در کنار تهران، اصفهان و رشت از شهرهای دارای بیشترین درگیری بود اما در تمام مدت، استاندار و شورای تأمین در محل استانداری حضور داشتند و هیچگاه کنترل شهر از دست خارج نشد.
زینیوند پیشتر نیز در نشست خبری ۳۰ خردادماه در پاسخ به پرسشهای مشابه، تأکید کرده بود که اگر حتی کوچکترین بخش از خاک کشور از یک شهر تا یک سکونتگاه عشایری در مناطق مرزی از کنترل حاکمیت خارج میشد، رسانههای خارجی و مخالفان جمهوری اسلامی آن را با پوشش گسترده بازتاب میدادند. او با استناد به همین استدلال، ادعای «سقوط» هر بخشی از کشور را بیاساس خواند و تصریح کرد: «هیچ بخشی از خاک کشور حتی یک کیوسک خالی هم سقوط نکرد».
فرماندار مشهد نیز روز گذشته در جمع خبرنگاران، روایت وزارت کشور را تأیید کرد و با زیر سوال بردن ادعای «سقوط شهر»، گفت: «باید بپرسم علائم و مستندات سقوط چه بوده است؟ آیا پاسگاهی تسخیر شده، ادارهای در اختیار اغتشاشگران قرار گرفته یا مرکز دارای رده حفاظتی از کنترل خارج شده است؟»
سیدحسن حسینی با منفی دانستن همه این موارد تأکید کرد که همه ارکان اطلاعاتی، امنیتی و انتظامی شهرستان در شب حوادث در آمادهباش کامل بودند و با «رصد نقطهبهنقطه» مشهد، اشراف کامل بر اوضاع داشتند؛ بهطوری که حتی برخی همایشهای سیاسی نیز همان شب در شهر برگزار شد. او با تأکید بر اینکه «نباید روایتهای دشمن تکرار شود» افزود مسئولان از همان زمان از طرح چنین ادعاهایی آگاه بودند. فرماندار مشهد در پایان نیز با قدردانی از عملکرد نیروهای امنیتی، تصریح کرد که «مقابله با این فتنه به شکل مناسبی انجام شد و شهر در کنترل کامل نیروهای حافظ امنیت بود».
گره اصلی کجاست؟
با این حال همه روایتها در این باره یکسان نیست. برخی اظهارات رسمی نشان میدهد، اصل وقوع یک بحران امنیتی گسترده در مشهد محل اختلاف نیست بلکه اختلاف بر سر نحوه توصیف آن است. در همین چارچوب سردار قاسم رضایی، جانشین فرمانده کل انتظامی کشور، چندی پیش از حوادث دی ماه با عنوان «کودتای دی ماه در مشهد» یاد کرد و گفت این شهر یکی از اهداف اصلی دشمن بود که با همکاری نیروهای انتظامی، دستگاههای امنیتی و همراهی مردم این طرح ناکام ماند. او هرچند از واژه «سقوط» استفاده نکرد اما اظهاراتش از شدت و گستردگی درگیریها، حکایت داشت.
بهنظر میرسد، کانون اصلی اختلاف نه بر سر وقوع ناآرامیها بلکه بر سر مفهوم «سقوط شهر» باشد. آیا از دست رفتن کنترل برخی خیابانها یا گسترش درگیریها را میتوان «سقوط» نامید یا این تعبیر تنها زمانی مصداق پیدا میکند که مراکز حاکمیتی، امنیتی و اداری از کنترل خارج شوند؟ موگویی با استناد به تحقیقات میدانی خود، برداشت نخست را مطرح میکند اما وزارت کشور، فرماندار مشهد و دیگر مقامهای مسئول معتقدند تا زمانی که ساختارهای اجرایی و امنیتی به فعالیت خود ادامه دادهاند، استفاده از چنین تعبیری مبنای درستی ندارد.
همین اختلاف در تعریف به تفاوت روایتها نیز انجامیده است. از یکسو عراقچی از غافلگیری حاکمیت و اشتباه بودن بخشی از برآوردهای امنیتی سخن گفته و موگویی نیز بر روایت خود اصرار دارد. از سوی دیگر وزارت کشور، فرمانداری مشهد و فرماندهان انتظامی با استناد به حضور مستمر مدیران اجرایی و امنیتی در محل مأموریت و ادامه فعالیت نهادهای مسئول، تأکید میکنند که اگرچه مشهد روزهای پرالتهابی را پشت سر گذاشت اما هرگز از کنترل حاکمیت خارج نشد.
بازتاب گسترده یک روایت بحثبرانگیز
بازتاب این ماجرا در رسانهها نیز نشاندهنده همین دوگانگی بود. واکنشها عمدتاً در سه محور شکل گرفت؛ گروهی ادعای مطرح شده در گفتوگو را بازنشر یا تأیید کردند، گروهی اصل طرح چنین ادعایی را زیر سوال بردند و عدهای نیز بیش از هر چیز پرسیدند چرا موضوعی با این سطح از حساسیت در یک برنامه اینترنتی مطرح شده است.
برخی رسانهها سخنان عراقچی درباره غافلگیری حاکمیت در برابر اعتراضات را مهمترین بخش این گفتوگو دانسته و آن را نشانهای از بازنگری در ارزیابیهای گذشته تلقی کردند. در مقابل رسانههایی مانند رجانیوز بهجای تمرکز بر اصل ادعای «سقوط مشهد» از نحوه طرح این موضوع و دسترسی مجری به اطلاعات امنیتی انتقاد کرده و معتقد بودند اگر چنین مطالبی هم مطرح شد، باید در مرحله تدوین از نسخه نهایی حذف میشد.
در شبکههای اجتماعی نیز واکنشها به همان اندازه متنوع بود. گروهی این بخش از مصاحبه را تأییدی بر روایتهای پیشین و اعترافی مهم درباره وقایع دی ماه دانستند. در مقابل، گروهی دیگر آن را تکرار ادعایی بیپشتوانه و همسو با روایت دشمن توصیف کردند. برخی کاربران نیز فارغ از درستی یا نادرستی ادعا، این پرسش را مطرح کردند که مجری برنامه چگونه به چنین اطلاعاتی دست یافته و اساساً چرا این موضوع با چنین ادبیاتی در یک گفتوگوی عمومی مطرح شده است.
در نهایت آنچه امروز با عنوان «سقوط مشهد» درباره آن بحث میشود به بخشی از مناقشه بر سر روایت اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ تبدیل شده است. یک روایت بر غافلگیری حاکمیت و گستردگی بحران تأکید دارد و روایت دیگر با وجود پذیرش شدت درگیریها، تأکید میکند که ساختارهای اجرایی و امنیتی در تمام مدت فعال بودهاند و شهر هرگز از کنترل خارج نشده است. تکذیب رسمی وزارت کشور نیز موضع دولت را در این باره روشن کرده اما بعید بهنظر میرسد این پایان بحث باشد و تا زمانی که مستندات تازه یا روایتهای جدیدی منتشر نشود، اختلافنظرها همچنان باقی خواهد ماند.
